Հայաստանի երկաթուղին․ ի՞նչ է տեղի ունենում «Հարավկովկասյան երկաթուղու» կոնցեսիայի հետ․ 7 հիմնական փաստ

ԵՐԵՎԱՆ, 2 սեպտեմբերի․/ԱՌԿԱ/․ Հայաստանի երկաթուղիների ապագա կառավարման հարցը տեխնիկական վեճից աստիճանաբար վերածվել է հայ-ռուսական տնտեսական օրակարգի աչքի ընկնող կետերից մեկի:

Երևանը հայտարարում է, որ կոնցեսիայի գործող մոդելը կարող է խոչընդոտել երկրի ինտեգրմանը միջազգային նոր տրանսպորտային երթուղիներին, Մոսկվան ընդգծում է արդեն իսկ արված ներդրումների ծավալը և գործող պայմանագիրը կատարելու մտադրությունը: Այս ֆոնին Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն առաջարկել է դիտարկել կոնցեսիոն կառավարման իրավունքը երրորդ երկրի փոխանցելու հարցը, իսկ Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը նրան հրավիրել է Մոսկվա՝ շարունակել տրանսպորտային և ներդրումային օրակարգի առարկայական քննարկումը:

«ԱՌԿԱ» գործակալությունը հավաքել է յոթ առանցքային փաստ, որոնք թույլ են տալիս հասկանալ, թե ինչ է տեղի ունենում Հարավկովկասյան երկաթուղու շուրջ:

Փաստ 1. Հայաստանի երկաթուղին ռուսական կոնցեսիոն կառավարման ներքո է 2008 թվականից 

Հայաստանի կառավարության և «Ռուսական երկաթուղիներ» ԲԲԸ-ի միջև կոնցեսիոն պայմանագիրը ստորագրվել է 2008 թվականի փետրվարի 13-ին:

Երկաթուղային ենթակառուցվածքի կառավարումն իրականացնում է «Հարավկովկասյան երկաթուղի» ՓԲԸ-ն՝ «Ռուսական երկաթուղիների» 100%-անոց դուստր ընկերությունը: 

Կոնցեսիոն կառավարման ժամկետը կազմում է 30 տարի՝ մինչև 2038 թվականը, ընդ որում՝ պայմանագիրը նախատեսում է այն ևս 10 տարով երկարաձգելու հնարավորություն: 

Ընդ որում բուն երկաթուղային ենթակառուցվածքը մնում է Հայաստանի Հանրապետության սեփականությունը: 

Փաստ 2. 2026 թվականին Երևանը բարձրացրեց գործող մոդելի փոփոխման հարցը  

Քննարկման նոր փուլը սկսվեց 2026 թվականի փետրվարին: Փաշինյանը հայտարարեց, որ հայկական երկաթուղու ռուսական կառավարումը ներկայիս միջազգային պայմաններում երկրի համար խնդիր է դառնում տրանսպորտային երթուղիների մրցունակության տեսանկյունից:

Օգոստոսին Փաշինյանը կոնկրետացրեց այդ դիրքորոշումը՝ հայտարարելով, որ Ռուսաստանի դեմ պատժամիջոցները միջազգային ներդրողներին, բեռնափոխադրողներին և առևտրի մասնակիցներին ստիպում են ռուսական կառավարման ներքո գտնվող ենթակառուցվածքի հետ աշխատանքը դիտարկել որպես ռիսկ և ընտրել այլընտրանքային երթուղիներ: 

Հարցն հատկապես սուր է դրված տարածաշրջանում նոր տրանսպորտային նախագծերի և Հայաստանը միջազգային երկաթուղային ցանցին միացնելու ծրագրերի ֆոնին: 

Օգոստոսին հաստատված՝ Հայաստանի կառավարության 2026–2031 թվականների ծրագրում արդեն իսկ ուղղակիորեն նախատեսված է երկաթուղու կառավարման համակարգի վերանայում այնպես, որ այն չխոչընդոտի երկրի ինտեգրմանը միջազգային տրանսպորտային համակարգին: 

Ընդ որում, Երևանը բազմիցս ընդգծել է, որ նախընտրում է պայմանավորվել Մոսկվայի հետ, այլ ոչ թե գնալ համաձայնագրի միակողմանի լուծման: 

Փաստ 3. Ռուսաստանը հայտարարում է ավելի քան 30 մլրդ ռուբլու ներդրումների մասին 

Ռուսական կողմը պնդում է, որ կոնցեսիայի գործողության սկզբից ի վեր Հայաստանի երկաթուղային համակարգում ներդրումների ծավալը գերազանցել է 30 մլրդ ռուբլին: 

Այս թիվը 2026 թվականին նշել են ռուս պաշտոնյաները: «Ռուսական երկաթուղիների» ղեկավար Օլեգ Բելոզյորովը նույնպես հայտարարել է, որ ընկերության միջոցներից և Հարավկովկասյան երկաթուղու եկամուտներից ներդրումները 2008–2025 թվականներին կազմել են շուրջ 396 մլն դոլար:

Ռուսական կողմն ընդգծում է, որ բաժնետիրոջը շահութաբաժիններ չեն վճարվել, իսկ շահույթն ուղղվել է երկաթուղու զարգացմանը: 

Մոսկվայում հետևաբար հայտարարում են, որ կոնցեսիոն համաձայնագրի փոփոխման կամ դադարեցման դեպքում արված ներդրումների վերադարձի հարցը պետք է հաշվի առնվի կողմերի միջև հաշվարկներում: 

Փաստ 4. 2 մլրդ դոլարը կոնցեսիայի արժեքը չէ 

Եվս մեկ թիվ, որը հայտնվել է քննարկման մեջ, շուրջ 2 մլրդ դոլարն է: 

Հուլիսի 30-ին Փաշինյանը, խոսելով ռուսական կողմի հետ հնարավոր իրավական վեճի և միջազգային արբիտրաժի մասին, թույլատրելի էր համարել իրավիճակը, երբ Հայաստանն ինքը կարող է ֆինանսական պահանջներ ներկայացնել նրա համար, ինչի համար նախկինում տասնամյակներ շարունակ ոչինչ չի պահանջել: 

Այս համատեքստում վարչապետը նշել է տարեկան շուրջ 2 մլրդ դոլարի չափով գումար: 

Սակայն խոսքը չէր վերաբերում ոչ Ռուսաստանին արդեն ներկայացված հաշվին, ոչ փոխհատուցման սահմանված գումարին, ոչ էլ բուն կոնցեսիայի արժեքին: Խոսքը հնարավոր վճարի հիպոթետիկ չափի մասին էր՝ տարեկան շուրջ 2 մլրդ դոլար: Փաշինյանն այն հնչեցրել է նույն ճեպազրույցի ընթացքում, որի ժամանակ հնարավոր է համարել արբիտրաժ դիմելու հնարավորությունը, սակայն այս գումարը չի ներկայացրել որպես արդեն հաշվարկված պահանջ կամ ապագա հայցի գումար: 

Ռուսական կողմը լրացուցիչ վճարների գաղափարն անվանել է անհիմն և, իր կողմից նշել է կատարված ներդրումների համար փոխհատուցում պահանջելու իրավունքի մասին պայմանագրի պայմանների միակողմանի փոփոխման դեպքում։ 

Փաստ 5. Կոնցեսիայի իրավունքի փոխանցման հնարավոր գինը Փաշինյանը գնահատել է մոտ 400 մլն դոլար 

Փաշինյանը բոլորովին այլ թիվ է հրապարակել օգոստոսի 24-ին: 

Նրա գնահատմամբ՝ այժմ հնարավորություն կա հայկական երկաթուղու կոնցեսիոն կառավարման իրավունքը վաճառել երրորդ կողմին մոտավորապես 400 մլն դոլարով: 

Ավելի ուշ վարչապետը պարզաբանել է, որ խոսքն ընթացող աշխատանքային և բանավոր քննարկումների մասին է: Նրա խոսքով՝ կա մոտավորապես 350–400 մլն դոլարի միջակայքը, սակայն 400 մլն դոլարով կոնցեսիան գնելու ներդրողի գրավոր առաջարկ դեռևս չկա: 

Այսպիսով, 400 մլն դոլարը պետք է դիտարկել ոչ թե որպես գործարքի համաձայնեցված գին, այլ որպես կոնցեսիոն կառավարման իրավունքի պոտենցիալ արժեքի քննարկվող կողմնորոշիչ: 

Փաստ 6. Փաշինյանը նշել է Ղազախստանը, ԱՄԷ-ն և Կատարը՝ որպես երրորդ կողմի հնարավոր տարբերակներ    

Դեռևս փետրվարին Փաշինյանն առաջարկել էր մի մոդել, որի դեպքում ռուսական կողմից կոնցեսիոն կառավարման իրավունքը կարող էր ձեռք բերել երրորդ երկիր, որը միաժամանակ լավ հարաբերություններ է պահպանում Հայաստանի և Ռուսաստանի հետ: 

Որպես օրինակ վարչապետը նշել է Ղազախստանը, Միացյալ Արաբական Էմիրությունները և Կատարը: 

Սակայն այս երկրները չպետք է համարել կոնցեսիայի պաշտոնական հավակնորդներ: Փաշինյանը դրանք բերել է որպես պետությունների օրինակներ, որոնք տեսականորեն կարող էին համապատասխանել առաջարկված բանաձևին: 

Որևէ երկրի կողմից կոնցեսիայի իրավունքի ձեռքբերման վերաբերյալ հրապարակայնորեն հաստատված պայմանավորվածություններ տվյալ պահին չկան: 

Փաստ 7. Պուտինն առաջարկել է երկաթուղու քննարկումը շարունակել Մոսկվայում 

Երկաթուղու հարցն այժմ դուրս է գալիս հայ-ռուսական երկխոսության նոր մակարդակ: 

Բիշքեկում ՇՀԿ գագաթնաժողովի շրջանակում Փաշինյանի հետ հանդիպումից հետո Պուտինը հայտնեց, որ Հայաստանի վարչապետին հրավիրել է Մոսկվա, որպեսզի երկու երկրների մասնագետների հետ միասին մանրամասն անցնեն համագործակցության կոնկրետ ուղղություններով: 

Հարցերի թվից Ռուսաստանի նախագահն առանձնացրել է երկաթուղին, դրա զարգացումը և ներդրումները ենթակառուցվածքում:    

Պուտինը նոր ներդրումների հեռանկարները կապել է առաջին հերթին ապագա փոխադրումների ծավալների հետ՝ նշելով, որ իրավիճակը կարող է էապես փոխվել նոր տրանսպորտային ուղղությունների և սահմանների բացման դեպքում: 

Ընդ որում, դեռևս չի հայտարարվել, որ մոսկովյան բանակցությունները նվիրված են լինելու հենց կոնցեսիայի վաճառքին, կամ որ կողմերն արդեն համաձայնեցրել են դրա փոխանցման մեխանիզմը: 

Այսպիսով, այսօրվա դրությամբ խոսքը ոչ թե ՀԿԵ-ի վերաբերյալ պատրաստի որոշման մասին է, այլ նոր մոդելի շուրջ բանակցությունների. Երևանը ցանկանում է վերացնել ռիսկերը, որոնք խանգարում են Հայաստանին ներառվել միջազգային տրանսպորտային երթուղիներում, Մոսկվան՝ պահպանել տնտեսական շահերը և հաշվի առնել նախկինում արված ներդրումները: 

Այսպիսով, երկաթուղին և դրա հետագա զարգացումն արդեն իսկ ռուսական կողմից նշվել են այն կոնկրետ հարցերի շարքում, որոնք Մոսկվան առաջարկում է առարկայնորեն քննարկել Երևանի հետ: