Շախմատը՝ որպես բիզնես․ 10 փաստ հնագույն խաղի տնտեսության մասին

ԵՐԵՎԱՆ, 20 հուլիսի․/ԱՌԿԱ/․ Շախմատը վաղուց դուրս է եկել մարզադահլիճների և սիրողական ակումբների սահմաններից: Այսօր խաղի շուրջ գործում են հարյուր միլիոնավոր գրանցված հաշիվներ ունեցող առցանց հարթակներ, կազմակերպվում են միլիոնավոր մրցանակային հիմնադրամներով մրցաշարեր, զարգանում են կրթական ծրագրերն ու ֆիզիկական հավաքածուների շուկան: «ԱՌԿԱ» գործակալությունը հավաքել է տասը փաստ շախմատի ժամանակակից տնտեսության մասին:

1. Շախմատի շուկայի գնահատականները հաշվվում են միլիարդավոր դոլարներով

Fortune Business Insights-ի գնահատմամբ՝ շախմատի համաշխարհային շուկայի ծավալը 2025 թվականին կազմել է 3,45 միլիարդ դոլար, իսկ մինչև 2034 թվականը կարող է հասնել 7,66 միլիարդ դոլարի: Համեմատության համար՝ նույն գործակալությունը սեղանի խաղերի ողջ շուկան 2025 թվականին գնահատել է 15,83 միլիարդ դոլար: Ընդ որում, նման թվերին պետք է վերաբերվել որպես գնահատողական. հետազոտական ընկերությունները տարբեր կերպ են սահմանում շախմատային ինդուստրիայի սահմանները. օրինակ՝ ներառում կամ չեն ներառում թվային ծառայությունները, ուսուցումը և գույքի առանձին կատեգորիաները:

2. Chess.com-ը ինքնաֆինանսավորվող նախագծից վերածվել է ավելի քան 1 միլիարդ դոլար արժողությամբ ընկերության

Chess.com-ը հիմնադրվել է 2007 թվականին և սկզբնապես զարգացել է առանց ինստիտուցիոնալ ֆինանսավորման: Fortune-ի տվյալներով՝ հղում անելով հենց ընկերությանը, 2023 թվականին դրա գնահատումը գերազանցել է 1 միլիարդ դոլարը։ Ավելի թարմ ստույգ արժեքը չի բացահայտվել. 2026 թվականի հունիսին Chess.com-ում ներդրում է կատարել CVC Capital Partners-ը՝ միանալով General Atlantic-ին, սակայն գործարքի ֆինանսական պայմանները կողմերը չեն նշել։ Ուստի զգուշավոր հանրային կողմնորոշիչն առնվազն 1 միլիարդ դոլար է: Այսօր Chess.com-ը հայտնում է ավելի քան 250 միլիոն գրանցված մասնակիցների մասին:

3. «Թագուհու էֆեկտը». 2,8 միլիոն նոր հաշիվ և վաճառքների աճ

2020 թվականի աշնանը Netflix-ի «Թագուհու քայլը» մինի-սերիալի թողարկումից հետո շախմատային արտադրանքի վաճառքները նկատելիորեն աճել են: NPD հետազոտական ընկերության տվյալներով՝ պրեմիերայից հետո երեք շաբաթվա ընթացքում ԱՄՆ-ում շախմատի հավաքածուների վաճառքն աճել է 87%-ով, իսկ շախմատի մասին տպագիր գրքերինը՝ 603%-ով. վաճառված ապրանքների բացարձակ թիվը և դրամական ծավալը NPD-ն հրապարակայնորեն չի նշել։

Բումի մասշտաբը երևում է այլ ցուցանիշներով. Chess.com-ն ավելացրել է հարթակի համար ռեկորդային 2,8 միլիոն նոր օգտատեր միայն 2020 թվականի նոյեմբերին: Տախտակների իսպանական արտադրող Rechapados Ferrer-ը, որի արտադրանքը հայտնվել էր սերիալում, հայտնել է տարեկան պատվերների աճի մասին՝ 2020 թվականի մոտ 22 հազարից մինչև 45 հազար 2021 թվականին: Ընդ որում, ողջ աճը միայն սերիալով բացատրել չի կարելի. պահանջարկին նպաստել են նաև պանդեմիայի սահմանափակումները, սթրիմինգը և առցանց մրցաշարերի զարգացումը:

4. Աշխարհի թագի համար մրցամարտը դարձել է կոմերցիոն իրադարձություն

Աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսի համար 2024 թվականի մրցամարտը Գուկեշ Դոմարաջուի և Դին Լիրենի միջև անցկացվել է Սինգապուրում՝ 2,5 միլիոն դոլար մրցանակային ֆոնդով։ Ըստ կանոնակարգի՝ առանձին պարտիայում յուրաքանչյուր հաղթանակ բերում էր 200 հազար դոլար, իսկ ֆոնդի մնացած մասը մասնակիցների միջև բաժանվում էր հավասարապես։ Մրցամարտի տիտղոսային հովանավորն էր Google-ը. սա առաջին դեպքն էր շախմատի աշխարհի առաջնությունների պատմության մեջ, երբ նման մասշտաբի տեխնոլոգիական ընկերություն ստացավ այդ կարգավիճակը:

5. 2024 թվականին երկու շախմատիստ ստացավ ավելի քան $1 միլիոն մրցանակավճար

Chess.com-ի հաշվարկներով՝ 2024 թվականին մրցաշարային մրցանակավճարների 1 միլիոն դոլարի սահմանագիծը հաղթահարել է երկու խաղացող. Գուկեշ Դոմարաջուն վաստակել է մոտ 1,58 միլիոն դոլար, Դին Լիրենը՝ մոտ 1,18 միլիոն դոլար։ Մեթոդաբանության մեջ հաշվի են առնվել հիմնականում խոշոր անհատական միջազգային մրցաշարերը։ Սթրիմինգը, մարզչական աշխատանքը, գովազդային պայմանագրերը, մասնակցության համար հոնորարները և մի շարք այլ եկամուտներ այս գումարներում չեն ներառվել, ուստի մրցանակավճարները ներկայացնում են պրոֆեսիոնալ շախմատի տնտեսության միայն մի մասը:

6. Chess.com-ը վճարել է մոտ $80 միլիոն Կարլսենի շախմատային էկոհամակարգի համար

2022 թվականին Chess.com-ը ձեռք է բերել Play Magnus Group-ը, որը հիմնադրվել էր Մագնուս Կարլսենի կողմից: Առաջարկը ընկերությունը գնահատում էր 798,9 միլիոն նորվեգական կրոն, այն ժամանակվա փոխարժեքով՝ մոտ 80–83 միլիոն դոլար։ Դրա հետ մեկտեղ Chess.com-ը ստացել է Chessable ուսուցողական հարթակը, chess24 կայքը, Play Magnus հավելվածը և Champions Chess Tour մրցաշարային շարքը։ Սա շախմատի շուրջ բիզնեսի համախմբման ամենաակնառու օրինակներից է։

7. Ուսուցումը ձևավորել է առանձին տնտեսական էկոհամակարգ

ՖԻԴԵ-գլոբալ հետազոտության համաձայն՝ կրթական շախմատում ընդգրկված է ավելի քան 25 միլիոն երեխա, իսկ այս ոլորտում աշխատում է շուրջ 237 հազար ուսուցիչ և մարզիչ։ Ծրագրերը ֆինանսավորվում են տարբեր աղբյուրներից՝ պետական և համայնքային բյուջեներից, ծնողական վճարներից, դրամաշնորհներից և նվիրատվություններից: Օրինակ՝ Chess in the Schools ոչ առևտրային կազմակերպությունը հայտնում է, որ 1986 թվականից ի վեր անվճար խաղալ է սովորեցրել Նյու Յորքի սոցիալապես խոցելի շրջանների ավելի քան 500 հազար երեխաների:

8. Հայաստանը շախմատը վերածել է պետական ներդրման կրթության մեջ

2011 թվականին Հայաստանն առաջինն աշխարհում շախմատը ներդրեց որպես պարտադիր առարկա հանրակրթական դպրոցներում՝ երկրորդ, երրորդ և չորրորդ դասարանների աշակերտների համար: Սկզբնական փուլում ծրագիրն ընդգրկել է մոտ 40 հազար երեխա և շուրջ 1,5 հազար դպրոց. դասավանդման համար պատրաստվել է շուրջ 1,2 հազար ուսուցիչ, իսկ ուսումնական հաստատությունները ստացել են դասագրքեր և խաղաքարերի հավաքածուներ: Այսպիսով, շախմատը դարձավ ոչ միայն ազգային իմիջի մաս, այլև կրթության, կադրերի պատրաստման և ուսումնական նյութերի ծախսերի առանձին ուղղություն։

9. Ֆիզիկական տախտակները մնում են նկատելի ապրանքային ոլորտ

Չնայած առցանց խաղի աճին, պահպանվում է սովորական շախմատային տախտակների և հավաքածուների պահանջարկը: DataHorizzon Research-ը շախմատային տախտակների համաշխարհային շուկան 2024 թվականին գնահատում է 874 միլիոն դոլար և կանխատեսում է դրա աճը մինչև մոտ 1,2 միլիարդ դոլար մինչև 2033 թվականը: Սա կոմերցիոն գնահատական է, որը կախված է հաշվի առնվող արտադրանքի կազմից. ավելի նեղ հատվածների այլ հետազոտություններ ներկայացնում են էապես տարբերվող արդյունքներ: Առանձին ոլորտ են կոլեկցիոն, դիզայներական և էլեկտրոնային հավաքածուները, որոնց արժեքը կարող է բազմապատիկ գերազանցել զանգվածային հավաքածուների գինը։

10. Շախմատը դարձել է ինքնուրույն մեդիաբովանդակություն

Esports Charts-ի տվյալներով՝ 2024 թվականի աշխարհի չեմպիոնի տիտղոսի մրցամարտի հեռարձակումները հասել են առավելագույնը մոտ 518 հազար միաժամանակյա դիտողի, իսկ դիտումների ընդհանուր ժամանակը կազմել է մոտ 12,9 միլիոն ժամ։ Ուստի միաժամանակյա միլիոնավոր դիտողների մասին խոսելը չափազանցություն կլիներ, սակայն շախմատային բովանդակության համախմբված լսարանն իսկապես մեծ է: Օրինակ՝ GothamChess ալիքի հեղինակ Լևի Ռոզմանը հայտնում է իր հարթակներում ավելի քան 8 միլիոն բաժանորդների և հետևորդների մասին: Նման բովանդակության տնտեսական մոդելը ներառում է գովազդը, վճարովի բաժանորդագրությունները, գործընկերային ինտեգրումները և ուսուցողական ապրանքների վաճառքը:

Ամփոփում

Մոտ մեկուկես հազար տարի առաջ առաջացած խաղն այսօր միաժամանակ ապահովում է մի քանի տնտեսական մոդելներ՝ թվային բաժանորդագրություններ, գովազդ, մրցաշարային բիզնես, հովանավորություն, ուսուցում և գույքի արտադրություն: Հասանելի տվյալները թույլ չեն տալիս ողջ ինդուստրիան բերել մեկ անվիճելի թվի, սակայն լսարանի, մրցանակային ֆոնդերի և խոշոր բրենդների հետաքրքրության աճը ցույց են տալիս, որ շախմատի կոմերցիոն ներուժը շարունակում է ընդլայնվել: