Մեդիամիտումները Հայաստանում 2026թ․–ին
ԵՐԵՎԱՆ, 20 հունվարի․/ԱՌԿԱ/․ 2026 թվականին հայաստանյան մեդիաշուկան (հարյուրավոր լրատվամիջոցներ՝ մոտ 3 միլիոն բնակչության պարագայում) թևակոխում է արագացված և կոշտ փոփոխությունների փուլ։
Շուկայի փոքր մասշտաբը, լսարանի բարձր թվային ներգրավվածությունը և պրոֆեսիոնալ միջավայրի խտությունը ցանկացած գործընթաց դարձնում են կրկնակի արագ և ցավոտ. այն, ինչ խոշոր մեդիահամակարգերում ձգվում է տարիներով, Հայաստանում տեղի է ունենում մի քանի սեզոնի ընթացքում՝ ակնթարթային հետևանքներով։
Շուկան 2026 թվականին մոտենում է կուտակված կառուցվածքային խնդիրների մի փնջով։ Կոնտենտի գերարտադրությունը, ծայրահեղ քաղաքականացվածությունը, մեդիայի թույլ տնտեսությունը, մուտքի ցածր շեմը և խաղի լղոզված կանոնները ձևավորել են մի միջավայր, որտեղ քանակը վաղուց դադարել է վերածվել որակի։ Այս խնդիրները քննարկվում են ոչ առաջին տասնամյակը։ Սակայն հարթակների աճի և ԱԲ–ի (արհեստական բանականության) զարգացման հետ մեկտեղ դրանք չեն անհետացել, այլ դարձել են ավելի սուր, թանկ և կործանարար։
Ապակայունացման լրացուցիչ գործոն են դառնում 2026 թվականի հունիսին կայանալիք խորհրդարանական ընտրությունները։ Նախընտրական շրջանում մեդիադաշտը ավանդաբար արմատապես բևեռանում է, ուժեղանում է ճնշումը քաղաքական դերակատարների կողմից, իսկ խմբագրական տրամաբանությունը վերջնականապես տեղի է տալիս ազդեցության տրամաբանությանը։ Լրատվամիջոցների զգալի մասի համար սա նշանակում է հրաժարում մասնագիտական ինքնավարությունից՝ հօգուտ կարճաժամկետ խնդիրների։
Ուստի 2026-ը առանձին միտումների տարի չէ։ Սա կառավարչական և գոյաբանական որոշումների տարի է։ Հայկական լրատվամիջոցները ստիպված են ընտրություն կատարել՝ մնա՞լ որպես ազդեցության գործիք և աղմուկի մաս, թե՞ փորձել ստանձնել բացատրելու և զտելու գործառույթը վստահության համակարգային ճգնաժամի պայմաններում։
1. ԱԲ և ավտոմատացում. գոյատևման ենթակառուցվածք, ոչ թե նորաձև գործիք
Արհեստական բանականության գործիքները հայկական մեդիայում օգտագործվում են հատվածական։ Խմբագրությունների մեծ մասում ԱԲ-ն լավագույն դեպքում մնում է որպես առանձին փորձարկումների հավաքածու, բայց ոչ միասնական արտադրական համակարգի մաս։ Սա արտացոլում է ավելի խորքային խնդիր՝ երկարաժամկետ կառավարչական մտածողության բացակայություն։
Ընդ որում, մեկնարկային պայմանները ֆորմալ կերպով նպաստավոր են։ Երկրում զարգացած է ՏՏ միջավայրը, լսարանը սովոր է թվային ծառայություններին, իսկ խմբագրությունները կուտակել են նյութերի հարուստ արխիվներ։ Սակայն այդ արխիվները գրեթե չեն օգտագործվում որպես ակտիվ, չեն կապիտալիզացվում, չեն վերածվում վերլուծության և չեն աշխատում բովանդակության արժեքի աճի համար։
2026 թվականին ԱԲ-ի առանցքային օգուտը ոչ թե տեքստեր գրելն է, այլ խմբագրության աշխատանքի կազմակերպումը՝ տեղեկատվության հավաքման և տեսակավորման արագացումը, խմբագրումն ու փաստերի ստուգումը (fact-check), աղբյուրների կառուցվածքավորումը, բազմալեզու ադապտացումը, աշխատանքը տեսանյութերի և ձայնի հետ։ Խմբագրությունների թույլ տնտեսության պայմաններում սա ոչ թե արդյունավետության, այլ գոյատևման հարց է։
Գլխավոր ռիսկն ակնհայտ է. քաղաքականացված շուկայի պայմաններում ԱԲ-ն հեշտությամբ դառնում է «աղմուկի արագացուցիչ»։ Միատիպ կոնտենտի զանգվածային արտադրությունը միայն ուժեղացնում է մեդիայի գերբեռնվածությունն ու արժեզրկումը։ 2026-ին ԱԲ-ն կամ կօգտագործվի եզակիությունն ու վստահությունը բարձրացնելու համար, կամ կավելացնի մեդիամիջավայրի դեգրադացիան։
2. Բաժանորդագրություններ և membership. վստահության տնտեսությունը համատարած անվստահության միջավայրում
Վստահության դեֆիցիտը հայկական մեդիաշուկայի առանցքային և քրոնիկ խնդիրն է։ Քաղաքական կողմնակալությունը, copy-paste-ը, կլոնները, ոչ թափանցիկ ֆինանսավորումը և կանխակալության մշտական մեղադրանքները խարխլել են ոլորտի հեղինակությունը՝ որպես ինստիտուտի։ Լսարանն ազատորեն տեղաշարժվում է կայքերի, Telegram-ալիքների և հարթակների միջև՝ ոչ մի աղբյուր չհամարելով անվերապահորեն վստահելի։
Այստեղ կարևոր է արձանագրել տհաճ, բայց բազային փաստ. հայկական ԶԼՄ-ների ճնշող մեծամասնությունը փաստացի բիզնես չէ։ Դրանք գոյություն ունեն որպես ազդեցության գործիքներ՝ կուսակցական, բիզնես կամ դոնորական։ Նման պայմաններում մեդիայի տնտեսությունը երկրորդական է, իսկ կայունությունը կախված է ոչ թե լսարանից, այլ արտաքին ֆինանսավորումից՝ կուսակցություններից, գործարարներից կամ դրամաշնորհային ծրագրերից։
Եթե հիպոթետիկորեն անջատենք ԶԼՄ-ների զգալի մասը ֆինանսավորման այդ աղբյուրներից, նրանց ինքնուրույն գոյատևման շանսերը կլինեն նվազագույն։ Սա էլ հենց ոլորտի թույլ տնտեսության հիմնական պատճառն է՝ ոչ թե շուկան, այլ դրա փոխարինումը։
Նման պայմաններում բաժանորդագրությունները և membership-ը չեն կարող աշխատել որպես զանգվածային մոդել։ Դրանք հնարավոր են միայն սահմանափակ թվով լրատվամիջոցների համար, որոնք կարողացել են ձևավորել ինքնավար արժեք՝ վերլուծություն, պարզաբանում, ժամանակի խնայողություն։ Մարդիկ վճարում են ոչ թե լուրերի, այլ ֆիլտրման, կոնտեքստի և ժամանակ խնայելու համար։
3. Տեսանյութ. քաղաքական մոբիլիզացիայի լեզու՞, թե՞ վստահության գործիք
2026 թվականին տեսանյութը վերջնականապես դառնում է տեղեկատվության սպառման հիմնական լեզուն, հատկապես նախընտրական շրջանում։ Սոցցանցերում և վիդեոհարթակներում կարճ ձևաչափերը վերածվում են հուզական ներգործության և մոբիլիզացիայի գլխավոր գործիքի։
YouTube-ը փաստացի կատարում է երկրորդ հեռուստատեսության դերը, իսկ կարճ հոլովակները դառնում են թեմայի հետ առաջին շփման կետը։ Ընդ որում, տեղական վիդեոնախագծերի զգալի մասը զարգանում է ռեակտիվ կերպով՝ որպես պատասխան ալգորիթմներին և քաղաքական պատվերին, այլ ոչ թե որպես խմբագրության ռազմավարության մաս։
Ամենամեծ ներուժը դեռևս ունեն կարճ բացատրական տեսանյութերը։ Սակայն ծայրահեղ քաղաքականացվածության պայմաններում տեսանյութը՝ առանց համապատասխան հնչերանգի, խմբագրական դիրքորոշման և վստահության, դադարում է լինել մեդիաարտադրանք և վերածվում է քարոզչական աղմուկի։
4. Ուշադրության խնայողություն՝ գերբեռնված և ագրեսիվ դաշտում
Գերբեռնված տեղեկատվական տարածքում կոնտենտի արժեքը որոշվում է լսարանի հարցմանը պատասխանելու արագությամբ և ճշգրտությամբ։ Մարդիկ պատրաստ չեն ժամանակ վատնել էությունը փնտրելու վրա, հատկապես մշտական ճնշման և մանիպուլյացիաների պայմաններում։
2026 թվականին աճելու է պահանջարկը կարճ բրիֆինգների, native հատուկ նախագծերի, բազմալեզու տարբերակների նկատմամբ։
Ուշադրության խնայողությունը դառնում է ոչ միայն մրցակցային առավելություն, այլև ագրեսիվ միջավայրում պրոֆեսիոնալ մեդիայի հազվագյուտ նշան։
5. Լսարանի վարքագիծը. մասնատվածություն և հոգնածություն
Լուրերի սպառումը դառնում է ոչ կանոնավոր և դրվագային։ Լսարանը հոգնել է մշտական քաղաքական մոբիլիզացիայից և լուրերի հոսքից, որոնք պահանջում են անհապաղ արձագանք։ Ուստի ավելի մեծ արժեք են ստանում այն լրատվամիջոցները, որոնք օգնում են հասկանալ տեղի ունեցողը և պահպանել հեռավորությունը, ոչ թե ուժեղացնում են ճնշումը։
Սոցիալական ցանցերը կորցնում են վստահության աղբյուրի կարգավիճակը, բայց պահպանում են մուտքի կետի դերը։ Telegram-ը վերածվում է կանոնավոր սպառման հիմնական ալիքի, բայց այնտեղ էլ վստահությունը բաշխվում է առանձին հեղինակների, այլ ոչ թե բրենդների միջև։
6. Ռիսկեր և ինստիտուցիոնալ սահմանափակումներ
Սինթետիկ կոնտենի և deepfake տեխնոլոգիաների աճը ուժեղացնում է ապատեղեկատվությունը։ Քաղաքական բևեռացման պայմաններում սա դառնում է ուղղակի սպառնալիք հանրային վստահությանը։ Ընդ որում, ինքնակարգավորման ինստիտուցիոնալ մեխանիզմներ շուկան այդպես էլ չի մշակել։
Պահպանվում է համակարգային անհամամասնությունը. ՏՏ հատվածը ստանում է աջակցություն և արտոնություններ պետությունից, մինչդեռ մեդիան մնում է «մոխրագույն գոտում»՝ առանց աջակցության և առանց կայուն բիզնես մոդելների։ Սա թուլացնում է որակյալ խմբագրությունները և ուժեղացնում առանց ստուգման և պատասխանատվության գործող աղբյուրների դիրքերը։
7. 2026 թվականի սցենարները
Արհեստական բանականությունը որպես գոյատևման ենթակառուցվածք հնարավոր է միայն այնտեղ, որտեղ մեդիան իրեն դիտարկում է որպես.
- Բիզնես, ոչ թե ազդեցության գործիք։
- Պահանջում է կառավարչական որոշում և հրաժարում «ավելի շատ կոնտենտ՝ ավելի շատ ազդեցություն» տրամաբանությունից։
- Համակարգային ներդրման դեպքում թույլ է տալիս կրճատել ծախսերը 30-40%-ով և ռեսուրսները վերաբաշխել դեպի վերլուծություն և ստուգում։
Հատուկ արժեք է ստանում աշխատանքը արխիվների հետ. այն հնարավորություն է տալիս ուժեղացնել փաստերի ստուգումը, բացահայտել քաղաքական գործիչների հայտարարությունների հակասությունները և ստեղծել վերլուծական պրոդուկտներ։
Բաժանորդագրություններ և ծառայություններ
Իրատեսական են միայն ինքնավար լրատվամիջոցների նեղ շրջանակի համար, որոնք կարողացել են վստահություն կառուցել որակի շնորհիվ։ Զանգվածային սեգմենտում դրանք չեն աշխատում վստահության բացակայության և բովանդակության համար վճարելու սովորության բացակայության պատճառով։ Այն խմբագրությունների համար, որոնք արդեն հավաքել են բավարար լսարան, ավելի իրատեսական է Telegram ալիքներում գովազդի միջոցով դրամայնացման մոդելը։
Տեսանյութը՝ որպես գերիշխող լեզու
Տեսանյութը վերջնականապես դառնում է լուրերի և քարոզչության հիմնական ձևաչափը։ Նախընտրական շրջանում կարճ տեսանյութերը վերածվում են մոբիլիզացիայի և հուզական ներազդեցության գլխավոր գործիքի։ Հաջողակ կլինեն նրանք, ովքեր վիդեոռազմավարությունը կառուցում են սեփական հնչերանգի և խմբագրական դիրքորոշման շուրջ, այլ ոչ թե պատճենում են հարթակների ձևաչափերը։
Ամենահավանականը հիբրիդային սցենարն է, որտեղ ԱԲ-ն աշխատում է որպես ենթակառուցվածք, տեսանյութը՝ որպես լեզու, իսկ Telegram-ի գովազդն ու սահմանափակ բաժանորդագրությունները՝ որպես տնտեսական հիմք։ Սակայն նույնիսկ այն սահմանափակված է շուկայի ինստիտուցիոնալ թուլությամբ և արտաքին ֆինանսավորումից կախվածությամբ։
Ամփոփում
2026 թվականին հայկական մեդիաշուկայի ապագան որոշվում է ոչ թե տեխնոլոգիաներով կամ ձևաչափերով։ Այն որոշվում է մեկ հարցի պատասխանով՝ պատրա՞ստ են արդյոք ԶԼՄ-ները դադարել լինել ազդեցության գործիք և սկսել դառնալ բիզնես ու ծառայություն լսարանի համար։
Քանի դեռ շուկայի ճնշող մասն ապրում է արտաքին ֆինանսավորման տրամաբանությամբ, կայունության մասին խոսակցությունները մնում են տեսական։ Շուկայի փոքր մասշտաբը տալիս է արագ փորձարկումների հնարավորություն, բայց չի վերացնում բազային պահանջը՝ վստահություն և ինքնավարություն։
2026 թվականին հայկական մեդիան ունի երեք ընտրություն.
- Մնալ քաղաքական և բիզնես ազդեցության գործիք
- Լուծվել հարթակների աղմուկի մեջ
- Փորձել դառնալ ծառայություն
Երրորդ ուղին ամենադժվարն է, բայց հենց դա է միակը, որը տալիս է երկար տարածություն անցնելու շանս։
Կոնստանտին Պետրոսով
«ԱՌԿԱ» գործակալության տնօրեն
