ARKA Armenia Weekly․ շաբաթվա գլխավոր իրադարձությունները. քաղաքականություն, տնտեսություն և շուկաներ (մայիսի 18–24)

ԵՐԵՎԱՆ, 25 մայիսի․/ԱՌԿԱ/․ «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է շաբաթվա հիմնական իրադարձությունների ամփոփագիրը։

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Շաբաթն անցավ արտաքին քաղաքական հավասարակշռության և Հայաստանի համար տնտեսական պայմանների ավելի խիստ փոխկապակցման նշանի ներքո։ Գլխավոր թեմաներն են հարաբերությունները Ռուսաստանի և ԵԱՏՄ-ի հետ, Վրաստանի ու Թուրքիայի տարածքով բացվող տրանսպորտային երթուղիները, ինչպես նաև ռուսական շուկայում հայկական ապրանքների նկատմամբ կարգավորող սահմանափակումները։ Բիզնեսի համար առանցքային ազդանշանը ռուսական ուղղությունը միաժամանակ պահպանելու, դեպի ԵՄ հասանելիությունն ընդլայնելու և քոմփլայենսի (համապատասխանության) որակը բարձրացնելու անհրաժեշտությունն է։ Շուկաների համար ուշադրության կենտրոնում են մնում գազը, սակագները, էներգետիկ ռազմավարությունը և ավելի բարդ կարգավորող միջավայրում աշխատելու ընկերությունների կարողությունը։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները շարունակում էին մնալ շաբաթվա կենտրոնական թեմաներից մեկը։ Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը չի ձեռնարկի քայլեր, որոնք կվնասեն Ռուսաստանի շահերին, բայց ընդգծեց երկրի սեփական շահերի առաջնահերթությունը։ Ռուսական կողմից ՌԴ Անվտանգության խորհրդի քարտուղար Սերգեյ Շոյգուն Ռուսաստանի հետ համագործակցությունն անվանեց Հայաստանի տնտեսության զարգացման «շարժիչ»՝ մատնանշելով Ռուսաստանի դերը առևտրի, զբոսաշրջության, էներգակիրների մատակարարման և դրամական փոխանցումների մեջ։ Բիզնեսի համար սա նշանակում է, որ ռուսական ուղղությունը մնում է համակարգային գործոն, սակայն այն ավելի հաճախ է քննարկվում ազգային տնտեսական կայունության և դիվերսիֆիկացիայի պրիզմայով։

ԵԱՏՄ-ԵՄ ինտեգրացիոն օրակարգը կրկին դարձավ տնտեսական թեմա։ ՌԴ փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը հայտարարեց, որ դեպի ԵՄ Հայաստանի շարժվելու դեպքում կարող են առաջանալ մաքսատուրքեր։ Ընկերությունների համար սա արտաքին քաղաքական դիսկուրսը փոխադրում է գործնական հարթություն՝ սակագներ, էներգիա, լոգիստիկա և շուկաներ մուտք գործելու կանոններ։

Տրանսպորտային կարգավորումը ստացավ կիրառական չափում։ Փաշինյանը հայտնեց, որ Ախալքալաք-Կարս երկաթգիծը բաց է Հայաստանից արտահանման և երկիր ներմուծման համար, ինչպես նաև հայտարարեց Գյումրի-Ախուրիկ-Ակյակա հատվածի և Երասխի երկաթուղային հանգույցի վերականգման պլանների մասին՝ TRIPP նախագծի համատեքստում։ Տնտեսության համար սա Վրաստանի և Թուրքիայի տարածքով դեպի ԵՄ երթուղիների պոտենցիալ ընդլայնում է, թեև գործնական արդյունքը կախված կլինի սակագներից, թողունակությունից և պայմանավորվածությունների կայունությունից։

Հայաստանն ու Թուրքիան առաջին անգամ անցկացրեցին Ախուրյան և Արաքս գետերի ջրերի օգտագործման հանձնաժողովի համատեղ նիստ։ Սա կարգավորման տեխնիկական, բայց տնտեսապես նշանակալի մասն է. անդրսահմանային ջրային ռեսուրսներն ուղղակիորեն կապված են գյուղատնտեսության, ջրային անվտանգության և սահմանամերձ ենթակառուցվածքի հետ։

Ներքաղաքական ֆոնն ավելի չափելի դարձավ հունիսի 7-ին կայանալիք խորհրդարանական ընտրություններից առաջ։ «Gallup International Association»-ի հարցումը ցույ տվեց, որ իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության օգտին պատրաստ է քվեարկել հարցվածների 28,8%-ը, «Ուժեղ Հայաստան» դաշինքի օգտին՝ 14,9%-ը, «Հայաստան» դաշինքի օգտին՝ 12,1%-ը։ Ընդ որում, հարցվածների 59,3%-ը հայտարարել է, որ միանշանակ կմասնակցի քվեարկությանը։ Բիզնեսի համար սա կարևոր է որպես քաղաքական կանխատեսելիության և նախընտրական շրջանում էլեկտորալ մոբիլիզացիայի ցուցանիշ։

Առևտրային հաշվեկշիռը շարունակում է զգայուն մնալ վերաարտահանման հոսքերի կարգավորման նկատմամբ։ ՀԲ գնահատմամբ՝ I եռամսյակում առևտրային հաշվեկշռի պակասուրդն աճել է 4,7%-ով, իսկ մարտին արտահանումն ու ներմուծումը նվազել են համապատասխանաբար 12,6%-ով և 3,2%-ով։ Միևնույն ժամանակ, առանց թանկարժեք և կիսաթանկարժեք քարերի, ինչպես նաև մեքենաների և սարքավորումների հաշվառման, արտահանումն աճել է 33,6%-ով, ինչը մատնանշում է ավելի կայուն ապրանքային դրայվերների փնտրտուքը։

Հայաստանի ՀՆԱ-ն I եռամսյակում աճել է 4%-ով՝ կազմելով 2,31 տրլն դրամ։ Աճը շարունակում է անհամաչափ մնալ. հանքագործական արդյունաբերությունը և բաց հանքերի շահագործումն աճել են 35,5%-ով, շինարարությունը՝ 20,6%-ով, փոխադրումները և պահեստային տնտեսությունը՝ 12,2%-ով, մինչդեռ ֆինանսական և ապահովագրական գործունեությունը նվազել է 13%-ով, իսկ գյուղատնտեսությունը՝ 1,6%-ով։ Սա հաստատում է աճի պահպանումը, բայց ցույց է տալիս կախվածությունն առանձին կապիտալատար ճյուղերից։

Համաշխարհային բանկն իր մայիսյան զեկույցում Հայաստանի տնտեսական ակտիվությունը I եռամսյակում բնութագրել է որպես կայուն՝ չնայած բարձր անորոշությանը. ցուցանիշը տարեկան կտրվածքով աճել է 7,1%-ով՝ նախորդ տարվա 4,1%-ի դիմաց։ Միևնույն ժամանակ, ՀԲ-ն նշել է մարտին արդյունաբերության դանդաղումը և մշակող արդյունաբերության աճի կտրուկ թուլացումը, ինչը աճի կառուցվածքն ավելի կարևոր է դարձնում, քան բուն հիմնական ցուցանիշը։

Էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանը հայտարարեց Ռուսաստանի հետ տնտեսական հարաբերություններում «սուր անկյունների» բացակայության մասին, սակայն վիճակագրությունը ցույց է տալիս I եռամսյակում ՌԴ հետ ապրանքաշրջանառության 17,2% անկում՝ մինչև $1,33 մլրդ։ Ռուսաստանը մնում է Հայաստանի խոշորագույն արտաքին առևտրային գործընկերը, սակայն առևտրի դինամիկան մատնանշում է հոսքերի վերակարգավորումը և կրիտիկական ապրանքների մասով մեկ աղբյուրից կախվածություն չունենալու անհրաժեշտությունը։

Հարկային կարգավորման մեջ քայլ է արվել բիզնեսի պատասխանատվության նկատմամբ ավելի տարբերակված մոտեցման ուղղությամբ։ Խոշոր չափերով հարկերը չվճարելու համար քրեական պատասխանատվության շեմը մեկ հարկային տարվա համար 10 մլն դրամից բարձրացվել է 30 մլն դրամի, իսկ առանձնապես խոշոր չափ է համարվում 50 մլն դրամը գերազանցող չվճարումը։ Ընկերությունների համար սա նվազեցնում է համեմատաբար փոքր հարկային վեճերի քրեականացման ռիսկը, բայց միևնույն ժամանակ ընդլայնում է հարկային վերահսկողության գործիքները։

Բուսասանիտարական օրակարգը դարձել է արտաքին առևտրի մակրոտնտեսական ռիսկերի մաս։ «Ռոսսելխոզնադզորը» հայտարարել է խնդիրների մասին ոչ միայն ծաղիկների, այլև բանջարեղենի ու մրգերի հետ կապված. Հայաստանից ծաղկային արտադրանքի ներմուծման ժամանակավոր սահմանափակումները գործում են մայիսի 22-ից մինչև ստուգումների ավարտը։ Փաշինյանը նշել է, որ նման սահմանափակումներ միշտ էլ եղել են և վերջին ութ տարիների ընթացքում տասնյակ անգամներ են առաջացել։ Ագրոբիզնեսի համար սա ազդանշան է ԵԱՏՄ շրջանակում ծագման, հետագծելիության և տեղեկատվական համակարգերի ինտեգրման պահանջների խստացման մասին։

Կառավարությունը սահմանել է ԵԱՏՄ անդամ չհանդիսացող երկրներից անձնական օգտագործման ապրանքների առանց մաքսազերծման ներմուծման սահմանաչափեր։ Որոշումը պետք է հստակեցնի կանոնները քաղաքացիների և մաքսային մարմինների համար, իսկ շուկայի համար նշանակում է անձնական ներմուծման և առևտրային մատակարարումների ավելի պաշտոնականացված տարանջատում։

ԲԻԶՆԵՍ ԵՎ ԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ՈԼՈՐՏ

Ռուսական սահմանափակումները դարձել են արտահանողների համար գլխավոր գործնական ազդանշանը։ «Ռոսպոտրեբնադզորը» մայիսի 22-ից կասեցրել է «Ջերմուկ Գրուպ» ՓԲԸ-ի արտադրության «Ջերմուկ» հանքային ջրի բոլոր խմբաքանակների ներմուծումն ու շրջանառությունը՝ հղում անելով մակնշման և ԵԱՏՄ տեխնիկական կանոնակարգի պահանջների անհամապատասխանությանը։ Ավելի ուշ գերատեսչությունը հայտնել է հայաստանյան երեք արտադրողների գինու և կոնյակի առանձին խմբաքանակների իրացման կասեցման մասին։ Ընկերությունների համար սա նշանակում է լաբորատոր վերահսկողության, մակնշման և փաստաթղթային համապատասխանության (քոմփլայենսի) կարևորության մեծացում։

Դեղագործական ոլորտում փոփոխություններ են առաջարկվել «Դեղերի մասին» օրենքում։ Նախագիծը հստակեցնում է ներմուծման, պահեստավորման, զուգահեռ ներմուծման, պատշաճ արտադրական ու բաշխման գործունեության հավաստագրերի կարգավորումները, ինչպես նաև ներմուծման հավաստագիրը մերժելու հիմքերը։ Դեղերի շուկայի համար սա նշանակում է որակի վերահսկողության ավելի խիստ ենթակառուցվածք, բայց նաև առանձին չգրանցված դեղամիջոցների ներմուծման հարցում նպատակային ճկունության հնարավորություն։

Տեխնոլոգիական ոլորտը ներդրումային ազդանշան է ստացել դեպի պրոդուկտի մոդելին անցում կատարելու ուղղությամբ։ «Inttegral Solutions»-ը սկսել է նոր գրասենյակի և R&D (հետազոտությունների և մշակումների) կենտրոնի շինարարությունը «Ինժեներական քաղաքում», որտեղ տեղակայվելու է միկրոսխեմաների նախագծման և վերիֆիկացման ենթակառուցվածքը, ներառյալ Siemens Veloce էմուլյատորը։ Նախագիծը նախատեսում է 300–400 ինժեներական աշխատատեղ և ուժեղացնում է ՏՏ ծառայություններից դեպի ավելի բարձր ավելացված արժեքով բարձրտեխնոլոգիական պրոդուկտի անցման օրակարգը։

Ավիաշուկան կարող է մրցակցության նոր թափ ստանալ։ «Armenian Airlines»-ը ստացել է Boeing 737-800 ինքնաթիռ և հայտարարել է մոտ մեկ տարվա պարապուրդից հետո թռիչքների վերսկսմանը պատրաստվելու մասին. չվացուցակն ու ուղղությունները պետք է հայտարարվեն առանձին։ Բիզնեսի համար սա կարևոր է գործարար շարժունակության, զբոսաշրջության և միջազգային երթուղիների հասանելիության տեսանկյունից։

«Արարատցեմենտի» շուրջ ստեղծված իրավիճակը դարձել է իրավական միջավայրի կանխատեսելիության փորձություն։ Փաշինյանը հայտարարել է ձեռնարկությունը պետականացնելու և ժամանակավոր կառավարիչ նշանակելու մտադրության մասին, իսկ Գլխավոր դատախազությունը հայտնել է 2002 թվականի սեփականաշնորհման ժամանակ հայտնաբերված խախտումների և քրեական վարույթի մասին։ Ներդրողների համար առանցքային է լինելու ոչ այնքան քաղաքական համատեքստը, որքան իրավական ընթացակարգն ու սեփականության իրավունքի պաշտպանությունը։

ՇՈՒԿԱՆԵՐ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Էներգետիկան մնացել է որպես բազային շուկայական գործոն։ ՀԾԿՀ նախագահ Մեսրոպ Մեսրոպյանը առաջնահերթություն է համարել գործող Հայկական ԱԷԿ-ի շահագործման ժամկետի երկարաձգումը ևս 10 տարով՝ ընդգծելով, որ նոր ԱԷԿ-ի վերաբերյալ վերջնական որոշում դեռևս չկա։ Ներդրողների համար սա նշանակում է, որ էներգետիկ ռազմավարությունը կգնահատվի առկա հզորությունների հուսալիության, նոր արտադրության ժամկետների և կապիտալ բարելավումների արժեքի հիման վրա։

Գազի թեման դարձել է շաբաթվա գլխավոր սակագնային ռիսկը։ Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդաթյանը հայտարարել է, որ «Գազպրոմը» չի բարձրացրել գազի գնի վերանայման հարցը, սակայն Օվերչուկը հնարավոր է համարել գազի և էներգիայի գների փոփոխությունը Հայաստանի՝ դեպի ԵՄ շարժվելու դեպքում։ ՀԾԿՀ-ն, իր հերթին, զգուշացրել է, որ գազի թանկացումը կարող է հանգեցնել էլեկտրաէներգիայի սակագնի բարձրացման, քանի որ երկրում էլեկտրաէներգիայի 30–35%-ը արտադրվում է գազային ՋԷԿ-երում։

Կապիտալի շուկան շարունակում է հասունանալ՝ պայմանավորված ռազմավարության, ռիսկերի կառավարման և մասնագիտական ​​աջակցության պահանջարկով։ «Freedom Broker Armenia»-ի մասնավոր կապիտալի կառավարման գծով տնօրեն Խաչատուր Բեգլարյանը «ԱՌԿԱ»-ին տված հարցազրույցում նշել է, որ սկսնակ ներդրողների տիպիկ սխալը խուճապի մատնվելիս վաճառելն ու էյֆորիայի պահին գնում կատարելն է, իսկ բրոքերի դերը պարզապես բորսայի հասանելիություն ապահովելուց տեղափոխվում է դեպի վերլուծություն, դիվերսիֆիկացիա և ռիսկերի կառավարում։ Շուկայի համար սա արտացոլում է ֆինանսական մշակույթի աստիճանական աճը՝ պահպանվող սահմանափակ իրացվելիության պայմաններում։

ԵՄ-ում ձկան և ձկնամթերքի արտահանողների համար նոր կարգավորումներ են պատրաստվում։ Հայաստանը 2025 թվականի ապրիլից ԵՄ ջրային կուլտուրաների արտահանման թույլտվություն է ստացել, իսկ օրենքների նախագծերը սահմանում են Սննդամթերքի անվտանգության տեսչական մարմնի միջոցով TRACES համակարգում համապատասխան ընկերությունների գրանցման կարգը։ Ոլորտի համար սա եվրոպական շուկա դուրս գալու հնարավորություն է, բայց միայն ԵՄ չափանիշներին համապատասխանելու և ազգային կարգավորումներում եվրոպական պահանջների տեղայնացման դեպքում։

ՄԵԴԻԱՇՈՒԿԱ

«ԱՌԿԱ» գործակալության 30-ամյակի ֆոնին ֆինանսատնտեսական միջավայրի ներկայացուցիչներն ընդգծել են պրոֆեսիոնալ գործարար տեղեկատվության նշանակությունը։ Թուրքիայի և Կովկասի գծով ՎԶԵԲ գործադիր տնօրեն Էլիզաբետտա Ֆալչետտին նշել է գործակալության ավանդը տնտեսական դիսկուրսի և թափանցիկության ձևավորման գործում, Ամերիաբանկի գլխավոր տնօրեն Արտակ Հանեսյանը «ԱՌԿԱ»-ի հետ գործընկերությունն անվանել է ընդհանուր վստահության և արժեքների մաս, իսկ Հայաստանի բանկերի միության նախագահ Դանիել Ազատյանը մատնանշել է նման ռեսուրսների դերը հասարակության ֆինանսական գրագիտության և իրազեկվածության բարձրացման գործում։ Մեդիաշուկայի համար սա ազդանշան է, որ որակյալ տնտեսական տեղեկատվությունը դառնում է ներդրումային և կառավարչական որոշումների ենթակառուցվածքի մաս։

ԻՆՉ Է ՍԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ

Հայաստանը պահպանում է բազմավեկտորությունը, բայց դրա տնտեսական գինը դառնում է ավելի կոնկրետ։

Ռուսական շուկան մնում է առանցքային, բայց ավելի պահանջկոտ։

Տրանսպորտային օրակարգը աստիճանաբար դիվանագիտական հարթությունից տեղափոխվում է ենթակառուցվածքային հարթություն։

Տնտեսական աճը մնում է կայուն, բայց անհամաչափ։

Էներգետիկան կրկին դարձել է կենտրոնական թեմա շուկաների համար։

ԸՆԹԱՑԻԿ ՇԱԲԱԹՎԱ ՌԻՍԿԵՐԸ

Շուկաները հետևելու են ԵԱՏՄ-ի շուրջ հռետորաբանությանը և Հայաստանի եվրոպական օրակարգին, հատկապես հնարավոր մաքսատուրքերի, գազային պայմանների և առևտրային արտոնությունների մասով։

Արտահանողները սպասելու են ռուսական կարգավորող մարմինների ստուգումների արդյունքներին։

Էներգետիկ ռիսկը կմնա ուշադրության կենտրոնում. գազի գնի վերաբերյալ ցանկացած ազդանշան շուկաների կողմից կարող է արագորեն վերածվել էլեկտրաէներգիայի սակագների գծով սպասումների։

Երկաթուղային օրակարգի գործնական բովանդակությունը կախված կլինի ենթակառուցվածքների վերականգնման տեմպերից, սակագներից և Վրաստանի, Թուրքիայի ու երթուղիների մյուս մասնակիցների հետ համակարգումից։

Խոշոր ակտիվների, այդ թվում՝ «Արարատցեմենտի» շուրջ իրավական որոշումները կարող են ազդել սեփականության պաշտպանվածության ընկալման և ներդրումային միջավայրի կանխատեսելիության վրա։