ARKA Armenia Weekly. շաբաթվա առանցքային իրադարձությունները. քաղաքականություն, տնտեսություն և շուկաներ (օգոստոսի 3–9)

ԵՐԵՎԱՆ, 10 օգոստոսի․/ԱՌԿԱ/. «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է շաբաթվա հիմնական իրադարձությունների ամփոփագիրը:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Շաբաթն անցավ խորհրդարանական ընտրություններից հետո ինստիտուցիոնալ կայունացման, TRIPP նախագծի՝ գործնական փուլին անցնելու և Հայաստանի արտաքին տնտեսական կապերի հետագա վերակառուցման իրադարձությունների ներքո: Կենտրոնական բանկը պահպանում է զգուշավոր դրամավարկային դիրքորոշում ընդհանուր գնաճի դանդաղման, սակայն սննդամթերքի տարեկան նկատելի գնաճի ֆոնին: Կորպորատիվ հատվածում շաբաթվա ընթացքում տեղի ունեցավ մի քանի ներդրումային ազդակ՝ Firebird AI-ի AI-ֆաբրիկայի գործարկումից մինչև Հայաստանում ցանցի զարգացման Subway-ի ծրագրերը: Բիզնեսի համար ընդհանուր ազդանշանը քաղաքական հաջորդորդականության պահպանումն է՝ միաժամանակ տնտեսության, ենթակառուցվածքների և ներդրումների աղբյուրների դիվերսիֆիկացման արագացմամբ:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

TRIPP նախագիծը մոտեցել է գործնական փուլին: ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն օգոստոսի 8-ին հայտարարեց դրա իրականացման մոտալուտ մեկնարկի մասին, իսկ օգոստոսի 9-ին ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն հայտնեց, որ Հայաստանում արդեն ընթանում են նախագծի երկաթուղային բաղադրիչի ինժեներական հետազոտությունները: TRIPP-ը նախատեսում է երկաթուղային, ավտոմոբիլային, էներգետիկ և թվային ենթակառուցվածքների զարգացում և պետք է դառնա Տրանսկասպյան առևտրային երթուղու մաս: Տնտեսության համար սա նախագիծը առավելապես քաղաքական հարթությունից տեղափոխում է ենթակառուցվածքային և ներդրումային հարթություն:

Վաշինգտոնը միաժամանակ հայտարարեց 201 միլիոն դոլարի չափով ԱՄՆ պետական ֆինանսավորմամբ Տրանսկասպյան ներդրումային հիմնադրամի գործարկման մասին՝ Միջին միջանցքի երկայնքով մասնավոր ներդրումները խթանելու համար: Հայաստանի համար պոտենցիալ նշանակությունը TRIPP-ը ավելի լայն տարածաշրջանային ներդրումային ենթակառուցվածքի հետ կապելու հնարավորության մեջ է: Գործնական էֆեկտը կկախված լինի նրանից, թե որ նախագծերն ու ֆինանսավորման մեխանիզմները հասանելի կլինեն հայկական բիզնեսին:

Հայաստանում ավարտվել է հունիսի 7-ի խորհրդարանական ընտրություններից հետո գործադիր և օրենսդիր իշխանության ձևավորման հիմնական փուլը: Նոր կառավարությունում իրենց պաշտոնները պահպանել են 12 նախարարներից 11-ը և երկու փոխվարչապետերը. միակ նոր նախարարն է դարձել Դավիթ Թադևոսյանը, որը գլխավորել է Բարձր տեխնոլոգիական արդյունաբերության նախարարությունը: Վարչապետի աշխատակազմի ղեկավար է նշանակվել Լիլիթ Մակունցը: 9-րդ գումարման Ազգային ժողովի նախագահ է ընտրվել Ռուբեն Ռուբինյանը, նրա տեղակալներ՝ Հայկ Կոնջորյանը և Վահագն Ալեքսանյանը: Կադրային հաջորդականության բարձր աստիճանը նշանակում է գործող կուրսի պահպանում տնտեսական, արտաքին առևտրային և ներդրումային քաղաքականության մեջ և նվազեցնում է կարճաժամկետ անորոշությունը բիզնեսի համար:

ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերություններն էլ ավելի են ստանում տնտեսական չափում: Փաշինյանը միության գործընկերներին կոչ արեց չխոչընդոտել Հայաստանի ձգտմանը՝ ստեղծելու այլընտրանքային արտաքին տնտեսական հնարավորություններ: Միաժամանակ հայկական կողմը հայտարարեց ընդհանուր շուկայի ներսում սահմանափակումների և վարչարարական միջոցների հետ կապված խնդիրների մասին: Բիզնեսի համար այս վեճը կարևոր է որպես ազդանշան առ այն, որ առևտրի դիվերսիֆիկացման հարցը դառնում է երկարաժամկետ տնտեսական ռազմավարության մաս:

Երկաթուղային հատվածում պահպանվում է անորոշությունը «Հարավկովկասյան երկաթուղի» կոնցեսիայի շուրջ: Ռուսական կողմը հայտարարեց, որ Հայաստանը չի դիմել կոնցեսիան դադարեցնելու առաջարկով, և Մոսկվան կողմ է երկխոսության շարունակմանը: TRIPP-ի առաջմղման ֆոնին գոյություն ունեցող երկաթուղային ենթակառուցվածքի կառավարման հարցը դառնում է էլ ավելի կարևոր տարածաշրջանային տրանսպորտային երթուղիների ապագա կոնֆիգուրացիայի համար:

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄԱԿՐՈԱԶԴԱԿՆԵՐ

Շաբաթվա գլխավոր մակրոտնտեսական ազդակը դարձավ արտաքին առևտրի նոր վիճակագրությունը: 2026 թ.-ի հունվար-հունիսին Հայաստանի արտաքին առևտրաշրջանառությունը կրճատվել է 0,1%-ով՝ հասնելով 9,57 մլրդ դոլարի: Սակայն ցուցանիշի ներսում տեղի է ունեցել աշխարհագրության նկատելի փոփոխություն. ԵԱՏՄ-ի հետ ապրանքաշրջանառությունը նվազել է 19%-ով, Ռուսաստանի հետ՝ 20,9%-ով, այնինչ ԵՄ-ի հետ ավելացել է 46,2%-ով, իսկ Չինաստանի հետ՝ 22,9%-ով: Տնտեսության համար սա նշնավորում է արտաքին առևտրի դիվերսիֆիկացման արագացում, սակայն ընդհանուր արտահանման նվազումը ցույց է տալիս, որ նոր ուղղությունները դեռևս ամբողջությամբ չեն փոխհատուցում առանձին ավանդական շուկաների թուլացումը:

ՀՀ Կենտրոնական բանկը դեպի Ռուսաստան արտահանման կրճատումից բխող ռիսկի պոտենցիալ մասշտաբը գնահատել է ՀՆԱ-ի մոտ 1,5–2%-ի չափով: ԿԲ փոխնախագահ Հովհաննես Խաչատրյանի գնահատմամբ՝ ազդեցությունը կարող է դրսևորվել արտահանվող արտադրանքի գների նվազման, ընկերությունների ու տնային տնտեսությունների եկամուտների կրճատման և դրան հաջորդող ներքին պահանջարկի թուլացման միջոցով: Բիզնեսի համար սա այլընտրանքային շուկաների որոնումը դարձնում է ոչ միայն ռազմավարական խնդիր, այլև մակրոտնտեսական կայունության գործոն:

ԲԻԶՆԵՍ ԵՎ ԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ՀԱՏՎԱԾ

Կառավարությունը դիրքորոշում է հայտնել «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ընկերության կառավարման հետագա մոդելի հարցում: Փաշինյանը հայտարարել է, որ ընկերությունը կանցնի պետական սեփականության, այնուհետև կհանձնվի հավատարմագրային կառավարման՝ չհստակեցնելով ապագա կառավարչին: Էներգետիկ շուկայի համար առանցքային հարցեր են մնում կորպորատիվ կառավարման մոդելը, ընկերության ներդրումային ծրագիրը և կարգավորման կանխատեսելիությունը:

Երևանում քննարկվում է խոշոր հյուրանոցային-ժամանցային և զբոսաշրջային Global Tribe Gaming նախագիծը՝ «Դվին» համալիրի և Seven Visions Resort & Places-ի հետ համատեղ: Ներդրումների հայտարարված ծավալը կազմում է շուրջ 500 միլիոն դոլար, նախատեսվում է ստեղծել մոտ 1 հազար աշխատատեղ: Իրականացման դեպքում նախագիծը նկատելի Ներդրում կդառնա զբոսաշրջային և հյուրանոցային ենթակառուցվածքում, սակայն դրա պարամետրերը կկախված լինեն հարկային ռեժիմից, լիցենզավորումից և շահումով խաղերի գործունեության կարգավորումից:

Միջազգային արագ սննդի Subway ռեստորանների ցանցը քննարկում է հայկական շուկա մուտք գործելու հնարավորությունը և կբացի ավելի քան 60 հաստատություն։ Էկոնոմիկայի նախարարության տվյալներով՝ ներդրումները յուրաքանչյուր օբյեկտում կարող են կազմել 150 հազարից մինչև 300 հազար դոլար: Ուղղակի կապիտալ ներդրումներից և աշխատատեղերի ստեղծումից բացի, նախագիծը կարող է ընդլայնել միջազգային ֆրանչայզինգի շուկան և լրացուցիչ պահանջարկ ձևավորել տեղական մատակարարների արտադրանքի նկատմամբ: Սպառողական հատվածի համար սա ազդանշան է հայկական շուկայի նկատմամբ միջազգային ապրանքանիշերի պահպանվող գրավչության մասին:

Հրազդանում իր աշխատանքն է սկսել Firebird AI-ի AI-ֆաբրիկան՝ արհեստական բանականության ոլորտում նոր խոշոր ենթակառուցվածքային օբյեկտ: Firebird-ը ծրագրում է մինչև 2027 թ.-ի վերջը Հայաստանում տեղակայել NVIDIA-ի Rubin և Blackwell սերունդների ավելի քան 70 հազար գրաֆիկական պրոցեսորներ և AI-ենթակառուցվածքի հզորությունը հասցնել մինչև 300 ՄՎտ-ի: Ավելի վաղ առաջին փուլում հայտարարված ներդրումների ծավալը կազմում էր 500 մլն դոլար, իսկ երկրորդ փուլից հետո համախառն ներդրումները կարող են հասնել շուրջ 5 մլրդ դոլարի: Հայաստանի համար նախագիծը նշանակում է անցում առավելապես ծառայողական IT-մոդելից դեպի կապիտալատար հաշվարկային ենթակառուցվածք, որն ընդունակ է ներգրավելու միջազգային տեխնոլոգիական հաճախորդներ և ներդրումներ:

ՇՈՒԿԱՆԵՐ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Հայաստանի Կենտրոնական բանկը վեցերորդ անգամ անընդմեջ վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը թողել է 6,5% մակարդակում: Լոմբարդային ռեպոյի տոկոսադրույքը մնացել է 8%, միջոցների ներգրավման տոկոսադրույքը՝ 5%: Որոշումը ցույց է տալիս, որ կարգավորողը դեռևս բավարար հիմքեր չի տեսնում դրամավարկային քաղաքականության մեղմացումը վերսկսելու համար:

Ընդ որում, գնաճային ճնշումը որոշակիորեն թուլացել է: Հուլիսին տարեկան գնաճը կազմել է 4,5%՝ հունիսի 5,1%-ից հետո, իսկ նախորդ ամսվա համեմատ արձանագրվել է 1,4% գնանկում: ԿԲ-ի համար ընդհանուր գնաճի դանդաղումը պոտենցիալ տարածություն է ստեղծում քաղաքականության ապագա մեղմացման համար, սակայն գների աճի կառուցվածքը պահանջում է զգուշավոր մոտեցման պահպանում:

Սննդամթերքը և ոչ ալկոհոլային ըմպելիքները հուլիսին թանկացել են 7,4%-ով տարեկան կտրվածքով, թեև հունիսի համեմատ գները նվազել են 3,8%-ով: Այսպիսով, սեզոնային ամսական նվազումը դեռևս զուգորդվում է սննդամթերքի արժեքի տարեկան նկատելի աճով: Սպառողական շուկայի համար սա նշանակում է տնային տնտեսությունների իրական եկամուտների վրա ճնշման պահպանում, իսկ ԿԲ-ի համար՝ տոկոսադրույքի վերաբերյալ որոշումներ կայացնելիս գնաճային դինամիկայի անհավասարությունը հաշվի առնելու անհրաժեշտություն:

Առանձին գնաճային գործոն է մնում վառելիքը: Հուլիսին բենզինը 7,4%-ով ավելի թանկ էր, քան մեկ տարի առաջ, դիզելային վառելիքը՝ 14,3%-ով: Բիզնեսի համար սա նշանակում է բարձր տրանսպորտային և լոգիստիկ ծախսերի պահպանում, որոնք կարող են մասնակիորեն փոխանցվել ապրանքների և ծառայությունների արժեքին:

Դրական դինամիկա է դրսևորում զբոսաշրջության հատվածը: Հունվար-հունիսին Հայաստան է այցելել 1,042 մլն օտարերկրացի զբոսաշրջիկ՝ 14,8%-ով ավելի, քան մեկ տարի առաջ: Ռուսաստանին բաժին է ընկել ընդհանուր զբոսաշրջային հոսքի 40%-ը, Վրաստանին՝ 14,4%-ը, Իրանին՝ 7,8%-ը: Զբոսաշրջության աճը աջակցում է հյուրանոցային բիզնեսին, հանրային սննդին, տրանսպորտին և մանրածախ առևտրին, սակայն ռուսական շուկայի բարձր բաժինը միաժամանակ պահպանում է ոլորտի կախվածությունը Ռուսաստանում տնտեսական և արժութային իրավիճակից:

ԻՆՉ Է ՍԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ

Քաղաքական հաջորդականությունը նվազեցնում է կարճաժամկետ անորոշությունը: TRIPP-ը քաղաքական պայմանավորվածություններից անցնում է ենթակառուցվածքային իրականացման: Տնտեսության դիվերսիֆիկացումը դառնում է ավելի նկատելի միաժամանակ առևտրում և ներդրումներում: Ներքին պահանջարկը պահպանում է խառը դինամիկա: Էներգետիկ ենթակառուցվածքը դառնում է առանձին ներդրումային և կարգավորող կիզակետ:

ԸՆԹԱՑԻԿ ՇԱԲԱԹՎԱ ՌԻՍԿԵՐԸ

Ներդրողները հետևելու են TRIPP-ի գծով հետագա գործնական քայլերին, ներառյալ նոր ենթակառուցվածքի ֆինանսավորման, շինարարության և կառավարման պարամետրերը: Դեպի Ռուսաստան հայկական արտադրանքի մատակարարումների սահմանափակումները կարող են շարունակել ճնշումը առանձին արտահանողների վրա. ազդեցությունը հատկապես կարևոր է ԿԲ-ի՝ ՀՆԱ-ի մինչև 1,5–2% պոտենցիալ էֆեկտի գնահատման ֆոնին: Չնայած ընդհանուր գնաճի նվազմանը, սննդամթերքի և վառելիքի գների տարեկան բարձր աճը կարող է սահմանափակել դրամավարկային քաղաքականության արագ մեղմացման տարածությունը: Արտաքին առևտրի աշխարհագրության արագ վերակառուցումը կարող է ավելացնել ընկերությունների ծախսերը լոգիստիկայի, սերտիֆիկացման և նոր շուկաների յուրացման վրա նախքան նոր ուղղությունները լիովին կփոխհատուցեն արտահանման նվազումը ավանդական շուկաներում: Խոշոր տեխնոլոգիական նախագծերը, ներառյալ Firebird AI-ն, բարձրացնում են պահանջները էներգետիկ ենթակառուցվածքի նկատմամբ. ներդրողները հետևելու են հզորությունների բավարարությանը և էներգոհատվածում կարգավորող որոշումներին: Զբոսաշրջային հոսքի աճը և միջազգային ընկերությունների ծրագրերը պոտենցիալ են ստեղծում սպառողական հատվածի համար, սակայն զբոսաշրջության կախվածությունը ռուսական շուկայից մնում է արտաքին միջավայրի նկատմամբ զգայունության գործոն: