ARKA Armenia Weekly․ շաբաթվա առանցքային իրադարձությունները․ քաղաքականություն, տնտեսություն և շուկաներ (օգոստոսի 10–16–ը)

ԵՐԵՎԱՆ, 17 օգոստոսի․/ԱՌԿԱ/․ «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է շաբաթվա հիմնական իրադարձությունների ամփոփագիրը։

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Շաբաթն անցավ մակրոֆինանսական կայունության պահպանման և տնտեսության առանձին ոլորտների տարբեր ուղղությամբ դինամիկայի պայմաններում Հայաստանի արտաքին տնտեսական և էներգետիկ կապերի վերակառուցման ֆոնի ներքո։

Բիզնեսի համար շաբաթը տվեց երկու հանդիպակաց ազդակ. նոր ենթակառուցվածքային և տեխնոլոգիական նախագծերն ընդլայնում են ներդրումային հնարավորությունները, սակայն արտահանումը, էներգետիկան և առանձին ոլորտներ մնում են զգայուն առանցքային արտաքին գործընկերների հետ հարաբերությունների նկատմամբ:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանի հարաբերությունները ՀԱՊԿ-ի հետ մնում են սառեցված: ՌԴ ԱԳՆ փոխնախարար Միխայիլ Գալուզինը հավանական է համարել, որ ՀԱՊԿ-ում Հայաստանին ձայնի իրավունքից հնարավոր զրկման հարցը կարող է քննարկվել նոյեմբերի 11-ին կայանալիք կազմակերպության գագաթնաժողովում: ՀՀ ԱԺ արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ Սարգիս Խանդանյանը հայտարարել է, որ դիրքորոշումը չի փոխվել. Հայաստանը չի մասնակցում կազմակերպության գործունեությանը և դեռևս չի տեսնում հանգամանքներ ակտիվ փոխգործակցությանը վերադառնալու համար: Տնտեսության համար այս սյուժեն կարևոր է որպես երկրի արտաքին քաղաքական և դրա հետ կապված ներդրումային կողմնորոշիչների ավելի լայն տրանսֆորմացիայի մաս:

Ընդ որում, Երևանը մտադիր է պահպանել տնտեսական մասնակցությունը ԵԱՏՄ-ին: ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի անդամակցության շարունակումն իր արտացոլումը կգտնի նոր կառավարության ծրագրում, հայտարարել է Սարգիս Խանդանյանը: Նա ընդգծել է, որ Հայաստանը շարունակում է ակտիվորեն մասնակցել ԵԱՏՄ ձևաչափերին: Բիզնեսի համար սա կարևոր ազդակ է միության հետ գործող առևտրատնտեսական շրջանակի պահպանման մասին՝ ԵՄ-ի հետ մերձեցման զուգահեռ կուրսի ֆոնին:

Օգոստոսի 10-ին Վաշինգտոնում տեղի է ունեցել Հայաստանի, Ադրբեջանի և ԱՄՆ-ի բարձրաստիճան ներկայացուցիչների հանդիպումը՝ նվիրված Վաշինգտոնի խաղաղության գագաթնաժողովի մեկամյակին: Կողմերը քննարկել են ձեռք բերված արդյունքները, տարածաշրջանային ենթակառուցվածքային նախագծերը և վստահության ամրապնդման միջոցները: Բիզնեսի համար նշանակություն ունի խաղաղության օրակարգի աստիճանական անցումը տարածաշրջանի կոնկրետ ենթակառուցվածքների և տնտեսական կապվածության քննարկմանը:

Երկաթուղային ենթակառուցվածքը դառնում է նոր տարածաշրջանային կոնֆիգուրացիայի մաս: Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ Հայաստանն ակնկալում է Ռուսաստանի հետ լուծել երկաթուղու կոնցեսիոն կառավարման հարցը բանակցությունների և փոխզիջումների միջոցով և հնարավոր է համարել գործող մոդելի փոփոխման տարբերակներ: Նոր տարածաշրջանային տրանսպորտային նախաձեռնությունների ֆոնին երկաթուղու շուրջ որոշակիությունը դառնում է ապագա լոգիստիկայի և ներդրումների էական գործոն:

Էներգետիկ դիվանագիտությունը նույնպես ընդլայնվում է: Փաշինյանը հայտարարել է, որ Հայաստանի էներգետիկ անկախության ռազմավարությունը չի բացառում էլեկտրաէներգիայի առևտուրը Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ՝ Վրաստանի և Իրանի հետ գոյություն ունեցող համագործակցությանը զուգահեռ: Տնտեսության համար դա նշանակում է, որ տարածաշրջանային կարգավորումն ավելի սերտորեն է կապվում նոր էներգետիկ երթուղիների հնարավոր ստեղծման հետ:

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄԱԿՐՈԱԶԴԱԿՆԵՐ

Ոլորտային դինամիկան մնում է կոնտրաստային: Առաջին կիսամյակում շինարարության ծավալն աճել է 24,5%-ով՝ հասնելով 282,2 մլրդ դրամի, արդյունաբերական արտադրությունը՝ 10,8%-ով՝ հասնելով 1,52 տրլն դրամի, այնինչ ներքին առևտրի շրջանառությունն ավելացել է ընդամենը 0,9%-ով, իսկ գյուղատնտեսության, անտառային տնտեսության և ձկնաբուծության համախառն արտադրանքը նվազել է 10,2%-ով՝ հասնելով 345,1 մլրդ դրամի: Պատկերը ցույց է տալիս, որ առանձին արտադրական հատվածների բարձր աճը առայժմ համադրվում է ագրարային ոլորտի թուլության և ավելի զսպված ներքին պահանջարկի հետ:

ՀՀ ԿԲ-ն մակրոտնտեսական կայունությունը համարում է երկրի առանցքային առավելություններից մեկը: Կարգավորողի դրամավարկային քաղաքականության վարչության պետ Վազգեն Պոդոսյանը հայտարարել է, որ Հայաստանին հաջողվել է պահպանել ֆինանսական շուկաների կայունությունը և գնային կայունությունը՝ չնայած արտաքին ցնցումներին և համաշխարհային տնտեսության տատանողականությանը: Ներդրողների համար սա կարևոր հակակշիռ է արտաքին քաղաքական և առևտրային ռիսկերին. ֆինանսական համակարգի կայունությունը մնում է երկարաժամկետ որոշումների հիմնարար պայմանը:

Ռուսական սահմանափակումները ստեղծում են նկատելի ոլորտային, սակայն առայժմ սահմանափակ մակրոտնտեսական ռիսկեր: Վազգեն Պողոսյանի գնահատմամբ՝ ռուսական միջոցառումների տակ են հայտնվում այն ոլորտները, որոնք ձևավորում են Հայաստանի ՀՆԱ-ի մոտավորապես 1–1,5%-ը: Առավել զգայուն կարող են լինել ձկնորսությունը, սննդի արդյունաբերության և գյուղատնտեսության առանձին հատվածներ, սակայն ընդհանուր առմամբ տնտեսության համար հետևանքները կարգավորողը գնահատում է ավելի չափավոր: Սա մեծացնում է արտահանման դիվերսիֆիկացիայի նշանակությունը՝ առանց ընթացիկ փուլում համակարգային մակրոտնտեսական ռիսկ ստեղծելու:

Կառավարությունն ուժեղացնում է աջակցությունն ագրոարդյունաբերական ապրանքների արտահանողներին: Պահուստային ֆոնդից հատկացվել է շուրջ 5,3 մլրդ դրամ՝ հունիս և հուլիս ամիսներին ընկերությունների ծախսերը փոխհատուցելու համար: Միջոցառումը նվազեցնում է կարճաժամկետ ճնշումը արտադրողների վրա, սակայն հիմնարար խնդիր է մնում ավանդական շուկաների հասանելիության վերականգնումը և արտահանման նոր ուղղությունների որոնումը:

ԲԻԶՆԵՍ ԵՎ ԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ՀԱՏՎԱԾ

Firebird-ի գործարկումը հայկական AI-ենթակառուցվածքը տեղափոխում է կոմերցիոն տնտեսության հարթություն: Հրազդանում AI-ֆաբրիկայի բացումից հետո տեխնոլոգիական միջազգային ԶԼՄ-ները սկսեցին գնահատել ոչ միայն GPU-ների քանակը և նախագծի մասշտաբը, այլև դրա ապագա ծանրաբեռնվածությունը, էլեկտրաէներգիայի արժեքը, ֆինանսավորման հասանելիությունը և հաշվողական հզորությունների իրական պահանջարկը: Հայկական վեց ֆինանսական կազմակերպություններ նախագծին տրամադրել են 300 մլն դոլարի սինդիկացված ֆինանսավորում, իսկ Հայաստանի իշխանությունները կնքել են հինգ տարվա համաձայնագիր՝ 25 մլն դոլարի հաշվողական ռեսուրսներ ձեռք բերելու վերաբերյալ: Շուկայի համար հաջորդ առանցքային թեստը դառնում է խոշոր ենթակառուցվածքային ներդրումը կայուն կոմերցիոն բիզնեսի վերածելու ունակությունը:

Էներգետիկ ենթակառուցվածքը պատրաստվում է ընդլայնման: Կառավարությունը հավանություն է տվել KfW-ի հետ 120 մլն եվրոյի վարկային համաձայնագրի վավերացմանը՝ «Կովկասյան էլեկտրահաղորդման ցանց IV» նախագծով, որը նախատեսում է հայ-վրացական էներգակապի զարգացում և էլեկտրաէներգիայի փոխանակման հզորության ավելացում մինչև 1050 ՄՎտ: Այս ամենը բարձրացնում է էներգահամակարգի պոտենցիալ ճկունությունն արդյունաբերության և նոր էներգատար նախագծերի համար:

Հայաստանը և Իրանը դիտարկում են համատեղ ագրարային ներդրումներ: ՀՀ էկոնոմիկայի նախարար Գևորգ Պապոյանն առաջարկել է մշակել ներդրումային ծրագրեր բուսաբուծության, անասնաբուծության, գյուղատնտեսական արտադրանքի վերամշակման, ջերմոցային տնտեսության, սառնարանային և պահեստային ենթակառուցվածքների ոլորտներում: Հայկական ագրոսեկտորի համար սա կարող է նշանակել ոչ միայն իրանական շուկայում ներկայության ընդլայնում, այլև կապիտալի ներգրավում այն հատվածներում, որտեղ այժմ հատկապես կարևոր են արդիականացումն ու դիվերսիֆիկացումը։

ՇՈՒԿԱՆԵՐ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Գազային դիվերսիֆիկացումն առաջին անգամ քննարկվում է որպես գործնական պահուստ՝ Ռուսաստանից մատակարարումների պայմանների փոփոխության դեպքում: «Քաղաքացիական պայմանագիր» խմբակցության պատգամավոր Սարգիս Խանդանյանը պոտենցիալ այլընտրանքների թվում նշել է TRIPP-ի շրջանակում ապագա գազատարը և Ադրբեջանից գազի հնարավոր ներկրումը: Ընդ որում, նա ընդգծել է, որ ռուսական գազի գործող գնի փոփոխություն ակնկալելու հիմքեր այժմ չկան: Տնտեսության համար հանրային օրակարգում այլընտրանքների հայտնվելու բուն փաստը նվազեցնում է երկարաժամկետ էներգետիկ պլանավորման բացարձակ կախվածությունը մեկ մատակարարից, թեև առայժմ այդ տարբերակները մնում են առավելապես պոտենցիալ:

Էներգետիկ շուկան դառնում է ենթակառուցվածքային մոդելների ավելի լայն տարածաշրջանային մրցակցության մաս: «ԱՌԿԱ» գործակալության վերլուծական խմբագրական սյունակում Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հայտարարությունները Հայկական ԱԷԿ-ի վերաբերյալ դիտարկվում են նոր էներգետիկ ճարտարապետության առաջարկի համատեքստում՝ Ադրբեջանի, Թուրքիայի և TRIPP-ի առավել նկատելի դերակատարմամբ: Ընդ որում, Հայաստանի գործող ռազմավարությունը նախատեսում է ատոմային էներգետիկայի պահպանում. ներկայիս բլոկի շահագործումը նախատեսվում է երկարաձգել մինչև 2036 թվականը և այնուհետև փոխարինել նոր ատոմային հզորությամբ: Ներդրողների համար առանցքային հարց է դառնում ոչ թե առանձին մատակարարների միջև ընտրությունը, այլ դիվերսիֆիկացված և կայուն էներգահամակարգ ձևավորելու երկրի ունակությունը:

Ռուսական կողմը նշել է հայկական արտադրանքի մատակարարումների վերականգնման պայմանները: ՌԴ գյուղնախարարությունը հայտարարել է, որ հայկական ապրանքները պետք է համապատասխանեն ԵԱՏՄ անասնաբուժական և բուսասանիտարական նորմերին, ներառյալ հումքի անվտանգության, պեստիցիդների նկատմամբ վերահսկողության և մատակարարումների հետագծելիության պահանջները: Արտահանողների համար սա խնդիրը բացառապես քաղաքական հարթությունից տեղափոխում է կոնկրետ կարգավորող խնդրի դաշտ. մատակարարումների վերականգնման արագությունը կախված կլինի պահանջների և վերահսկողության ընթացակարգերի կատարումից:

ԻՆՉ Է ՍԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ

·        Հայաստանը շարունակում է դիվերսիֆիկացումը՝ չհրաժարվելով գործող տնտեսական կապերից:

·        Մակրոտնտեսական կայունությունն առայժմ փոխհատուցում է արտաքին ռիսկերը:

·        Էներգետիկ դիվերսիֆիկացումը դառնում է կենտրոնական տնտեսական սյուժեներից մեկը:

·        Նոր խոշոր ներդրումներն անցնում են կոմերցիոն կայունության ստուգման։

·        Արտահանման ռազմավարությունը պահանջում է միաժամանակ շուկաների դիվերսիֆիկացում և չափանիշներին համապատասխանության բարձրացում:

ԸՆԹԱՑԻԿ ՇԱԲԱԹՎԱ ՌԻՍԿԵՐԸ

·        Ներդրողները հետևելու են հայ-ռուսական հարաբերությունների զարգացմանը միաժամանակ մի քանի ուղղություններով՝ ԵԱՏՄ, ՀԱՊԿ, երկաթուղային կոնցեսիա, գազ և առևտրային սահմանափակումներ:

·        Դեպի Ռուսաստան հայկական գյուղատնտեսական և սննդի արտադրանքի արտահանման վերականգնման պայմաններն ու ժամկետները կարող են նկատելիորեն ազդել առանձին ոլորտների վրա, նույնիսկ եթե ընդհանուր մակրոտնտեսական էֆեկտը մնում է սահմանափակ:

·        Շուկան զգայուն կլինի Հայաստանի ապագա էներգետիկ ճարտարապետության, այդ թվում՝ գազային դիվերսիֆիկացման, ՀԱԷԿ-ի և էլեկտրաէներգիայի հնարավոր տարածաշրջանային հոսքերի վերաբերյալ նոր ազդակների նկատմամբ:

·        Նոր ենթակառուցվածքային նախագծերի իրականացումը կախված կլինի ԱՄՆ-ի, Ադրբեջանի և այլ գործընկերների հետ քաղաքական համաձայնությունների անցումից դեպի կոնկրետ ներդրումային որոշումներ, ժամկետներ և ֆինանսավորման մոդելներ:

·        Տեխնոլոգիական ոլորտի համար առանցքային գործոն է դառնում խոշոր հաշվողական հզորությունների ընդլայնումն ապահովելու էներգահամակարգի ունակությունը և AI-ենթակառուցվածքի նկատմամբ կայուն կոմերցիոն պահանջարկի հաստատումը: