ARKA Armenia Weekly. շաբաթվա գլխավոր իրադարձությունները. քաղաքականություն, տնտեսություն և շուկաներ (օգոստոսի 17–23)
ԵՐԵՎԱՆ, 24 օգոստոսի․/ԱՌԿԱ/․ «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է շաբաթվա հիմնական իրադարձությունների ամփոփագիրը:
ԱՄՓՈՓՈՒՄ
Անցած շաբաթվա ընթացքում Հայաստանի կառավարությունը հաստատել է 2026–2031 թվականների գործունեության ծրագիրը: Հարևան երկրների հետ տրանսպորտային և էներգետիկ կապակցվածությունն ավելի ակնհայտորեն դիտարկվում է որպես զարգացման երկարաժամկետ մոդելի մաս:
Մակրոտնտեսական ֆոնը մնում է ուժեղ, սակայն երկրորդ եռամսյակում ՀՆԱ-ի աճի կառուցվածքում, ֆինանսների, տրանսպորտի և շինարարության արագ ընդլայնման ֆոնին, գյուղատնտեսությունը, անտառային տնտեսությունը և ձկնորսությունը ցուցադրում են երկնիշ անկում:
Բիզնեսի համար շաբաթվա հիմնական ազդակը հետևյալն է՝ հնարավորությունների ընդլայնումն ուղեկցվում է ինստիտուտների և կարգավորման որակի նկատմամբ պահանջների խստացմամբ: Պետությունն աջակցում է ագրարային հատվածին, խստացնում է զբոսաշրջային շուկայի ֆորմալացումը, զարգացնում է էկոլոգիական ենթակառուցվածքը, իսկ նոր միջազգային գործարար կապերն ու հարևանների հետ առևտուրը լրացուցիչ ուղղություններ են բացում ներդրումների և արտահանման համար:
ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ
Հայաստանի կառավարությունը հաստատել է 2026–2031 թվականների գործունեության ծրագիրը: Ազգային ժողովի կողմից դրա հավանության արժանանալուց հետո նախարարների կաբինետը պետք է երեք ամսվա ընթացքում ընդունի միջոցառումների հնգամյա պլանը: Բիզնեսի համար այս որոշումը նշանակում է ընդհանուր քաղաքական առաջնահերթություններից անցում դեպի բարեփոխումների իրականացման կոնկրետ մեխանիզմներ, ժամկետներ և ֆինանսավորման աղբյուրներ:
Տրանսպորտային կապակցվածությունն ամրագրված է որպես ռազմավարական ուղղություններից մեկը: Ծրագիրը նախատեսում է TRIPP երկաթուղային ենթակառուցվածքի գործարկում, Գյումրի — Ախուրիկ — Թուրքիայի սահման և Երասխ — Նախիջևանի սահման հատվածների վերակառուցում, ինչպես նաև երկաթուղու կառավարման համակարգի վերանայում: Տնտեսության համար սա մեծացնում է Հայաստանի աստիճանական ընդգրկման հավանականությունն ավելի լայն տարածաշրջանային տրանսպորտային շղթաներում:
Ադրբեջանի հետ տնտեսական փոխգործակցությունն ավելի ակնհայտորեն դիտարկվում է որպես խաղաղության օրակարգի մաս: ԱՄՆ-ում Հայաստանի դեսպան Նարեկ Մկրտչյանը հայտարարել է խաղաղությանն աջակցելու համար համատեղ տնտեսական և առևտրային նախագծերի անհրաժեշտության մասին: Բիզնեսի համար սա ստեղծում է առևտրի և տարանցման պոտենցիալ նոր ուղղություն, սակայն դրա մասշտաբը կախված կլինի հետագա նորմալացումից և լոգիստիկ մեխանիզմների կայունությունից:
Նյու Յորքի դաշնային դատարանը ապօրինի է ճանաչել Պետդեպարտամենտի կողմից 75 երկրների, այդ թվում՝ Հայաստանի քաղաքացիներին ներգաղթային վիզաների տրամադրման ընդհանուր կասեցումը: Միջոցը գործում էր 2026 թվականի հունվարի 21-ից. դատարանը նշել է դիմումների անհատական դիտարկման անհրաժեշտությունը: Հայաստանի համար որոշումը նվազեցնում է քաղաքացիների շարժունակության վարչական սահմանափակումներից մեկը, թեև ԱՄՆ-ի առանձին վիզային սահմանափակումներ շարունակում են գործել:
ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄԱԿՐՈԱԶԴԱԿՆԵՐ
Շաբաթվա գլխավոր մակրոտնտեսական ազդակը դարձավ ՀՆԱ-ի վիճակագրությունը: Երկրորդ եռամսյակում Հայաստանի տնտեսությունը տարեկան կտրվածքով աճել է 6.7%-ով ՝ առաջին եռամսյակի 5.2%-ից հետո: Ամենաարագ աճող ոլորտների թվում էին ֆինանսները և ապահովագրությունը՝ 22.4%, տրանսպորտը և պահեստային տնտեսությունը՝ 22.2%, շինարարությունը՝ 20%, այնինչ գյուղատնտեսությունը, անտառային տնտեսությունը և ձկնորսությունը կրճատվել են 15.3%-ով: Նման կառուցվածքը ցույց է տալիս ընդհանուր ուժեղ աճի պահպանումը՝ նկատելի ոլորտային անհամասեռության պայմաններում:
Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է բարեփոխումների նոր փուլի և տնտեսական, ժողովրդավարական ու հակակոռուպցիոն բարեփոխումներին լրացուցիչ ազդակ հաղորդելու անհրաժեշտության մասին: Բիզնեսի համար առանցքային կլինի ոչ թե բուն քաղաքական ազդակը, այլ դրա տեղափոխումը դեպի կարգավորման, ինստիտուտների որակի և ներդրումների համար պայմանների բարելավում։
Կառավարությունն ընդլայնում է ագրարային հատվածի հասցեական աջակցությունը: Իշխանությունները ծրագրում են վերամշակողներին փոխհատուցել 125-ական դրամ մթերված թզի և դեղձի յուրաքանչյուր կիլոգրամի համար. մինչև սեպտեմբերի 1-ը ակնկալվում է շուրջ 3 հազար տոննա դեղձի և 400 տոննա թզի մթերում: Ծրագիրը պետք է միաժամանակ աջակցի բերքի իրացմանը և վերամշակող ձեռնարկությունների ծանրաբեռնվածությանը: Գյուղատնտեսական արտադրության անկման ֆոնին միջոցառումը ցույց է տալիս անցում դեպի խնդրահարույց հատվածների ավելի թիրախային աջակցություն։
Միաժամանակ ռուսական շուկայում սահմանափակումները շարունակում են ազդել արտահանման օրակարգի վրա: Ռոսսելխոզնադզորը հայտնել է, որ հայկական կողմից սպասում է ստուգումների արդյունքներին, ձեռնարկված միջոցառումների մասին տեղեկատվությանը և ԵԱՏՄ անասնաբուժական ու բուսասանիտարական պահանջների ապահովման ալգորիթմին: Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ նույնիսկ ռուսական շուկայի լիակատար բացման դեպքում Հայաստանը կշարունակի դիվերսիֆիկացմանն ուղղված ջանքերը: Արտադրողների համար սա այլընտրանքային շուկաների որոնումը հակաճգնաժամային միջոցառումից վերածում է երկարաժամկետ ռազմավարության:
Լրացուցիչ ազդակ է դարձել ԵՄ-ի հետ առևտրի դինամիկան: Հունվար-հունիսին Հայաստանի արտահանումը Եվրամիություն գերազանցել է 516 մլն դոլարը՝ աճը գերազանցել է 80%-ը: Սա հաստատում է արտահանման աշխարհագրական դիվերսիֆիկացման արագացումը, թեև միտման կայունությունը գնահատելու համար կպահանջվի դիտարկումների ավելի տևական ժամանակահատված:
ԲԻԶՆԵՍ ԵՎ ԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ՀԱՏՎԱԾ
Արտահանմանն ուղղված արտադրությունում հայտնվել է նոր խոշոր ներդրումային քեյս: Հայկական RARE WATER ձեռնարկությունում ներդրվել է ավելի քան 40 մլն եվրոյի օտարերկրյա կապիտալ, ընկերության արտադրանքն արտահանվում է վեց երկիր: Շուկայի համար սա մասնավոր նախագծի օրինակ է, որն ուղղված է միանգամից մի քանի արտաքին ուղղությունների և սպառման մեկ շուկայից կախվածության նվազեցմանը:
Կիպրոսի առևտրաարդյունաբերական պալատը հրավիրել է տեղական ներմուծողներին, դիստրիբյուտորներին և ցանցային առևտրի ներկայացուցիչներին մասնակցել ITIF 2026 Միջազգային առևտրային և ներդրումային ֆորումին, որը տեղի կունենա Երևանում հոկտեմբերի 7–9-ին: Հայկական ընկերությունների համար ֆորումը ստեղծում է օտարերկրյա գնորդների և ներդրողների հետ ուղղակի կապերի լրացուցիչ ուղի, ինչն առանձնապես արդիական է արտահանման դիվերսիֆիկացման կուրսի ֆոնին:
Շինարարության ոլորտը պատրաստվում է թվային վերահսկողության խստացմանը: Իշխանությունները նախատեսում են միասնական էլեկտրոնային համակարգ, որը թույլ կտա միավորել շինարարական գործընթացի մասնակիցներին, համաձայնեցումներն անցկացնել առցանց և վերահսկել աշխատանքների կատարումը: Կառուցապատողների համար սա նշանակում է թափանցիկության բարձրացում՝ միաժամանակ ստանդարտների պահպանմանն ուղղված ավելի ֆորմալացված պահանջներով:
Բանկերը շարունակում են ընդլայնել թվային ծառայությունները: Արդշինբանկը հաճախորդներին հնարավորություն է ընձեռել ընտրել և փոխել կենսաթոշակային ֆոնդը անմիջապես բջջային հավելվածի միջոցով: Ակբա բանկը հայտնել է, որ իր թողարկած քարտերի քանակը գերազանցել է 1 միլիոնը, և բանկը պահպանում է առաջատարությունը քարտային շուկայում գործառնությունների մասնաբաժնով: Երկու իրադարձություններն էլ արտացոլում են ֆինանսական ծառայությունների հետագա անցումը թվային ձևաչափի և մանրածախ էկոհամակարգերի շուրջ մրցակցության սրումը:
ՇՈԻԿԱՆԵՐ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ
Զբոսաշրջային շուկայի կարգավորումն ավելի է խստանում: Զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցող անձինք պարտավոր են պետությանը ծանուցել իրենց գործունեության մասին. պահանջների խախտումը, կախված պատճառված վնասից, կարող է առաջացնել պատասխանատվություն՝ տուգանքից մինչև ազատազրկում: Միաժամանակ հաստատվել է զբոսաշրջային ծառայություններ մատուցողների թվային բազայի կանոնակարգը: Ոլորտի համար սա նշանակում է բիզնեսի հետագա դուրսբերում ոչ ֆորմալ հատվածից, շուկայի թափանցիկության բարձրացում և ավելի հավասար մրցակցային պայմաններ:
Էներգետիկան վերածվում է առանձին ներդրումային շուկայի: Կառավարության ծրագիրը նախատեսում է արևային և հողմային հզորությունների ավելացում մինչև 2000 ՄՎտ՝ մինչև 2040 թվականը, և առնվազն 800 ՄՎտ կուտակիչ հզորությունների ստեղծում՝ մինչև 2031 թվականը: Բացի այդ, նախատեսվում է երկարաձգել ՀԱԷԿ-ի երկրորդ էներգաբլոկի շահագործումը մինչև 2036 թվականը և մինչև 2027 թվականի վերջը առնվազն ընտրել նոր ատոմային էներգաբլոկի տեխնոլոգիան:
Զուգահեռաբար իշխանությունները ծրագրում են ընդլայնել տարածաշրջանային էներգակապերը, ներառյալ Իրան–Հայաստան էլեկտրահաղորդման գիծը (ԷԼԳ) և ապագա Հայաստան–Վրաստան գիծը, ինչպես նաև Թուրքիայի և Ադրբեջանի հետ էլեկտրաէներգիայի առևտրի հնարավորությունները: Ներդրողների համար սա նշանակում է երկարաժամկետ ենթակառուցվածքային ֆինանսավորման պահանջարկի պոտենցիալ աճ և ավելի ինտեգրված տարածաշրջանային էներգետիկ շուկայի աստիճանական ձևավորում:
ԵՄ-ն և ՄԱԿ-ի կառույցները Հայաստանի կառավարության հետ համատեղ մեկնարկել են EU4Clean Air in Armenia ծրագիրը՝ շուրջ 2.47 մլն եվրո արժողությամբ, որից 2 մլն եվրոն տրամադրում է Եվրամիությունը: Մինչև 2029 թվականի փետրվարը նախատեսվում է արդիականացնել օդի որակի մոնիթորինգի ցանցը, ստեղծել ազգային ռեֆերենս-լաբորատորիա, զարգացնել տվյալների հավաքման թվային համակարգը և կարգավորումը մոտեցնել ԵՄ նորմերին: Բիզնեսի համար նախագիծը կարևոր է որպես բնապահպանական ստանդարտների և քաղաքային ու արդյունաբերական միջավայրի որակի նկատմամբ պահանջների աստիճանական բարձրացման մաս:
ԻՆՉ Է ՍԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ
● Տնտեսական աճը մնում է ուժեղ, սակայն դրա կառուցվածքն անհամասեռ է:
● Կառավարությունը նոր քաղաքական կոնֆիգուրացիայի ձևավորումից անցնում է դեպի տնտեսական և ինստիտուցիոնալ բարեփոխումների հաջորդ փուլ:
● Հարևան երկրների հետ առևտուրը և տրանսպորտային կապակցվածությունն ավելի ու ավելի են դիտարկվում որպես տարածաշրջանային նորմալացման տնտեսական բաղադրիչ:
● Արտահանման դիվերսիֆիկացմանն աջակում են ինչպես միջազգային գործարար կապերը, այնպես էլ արտադրողների և վերամշակողների համար հասցեական միջոցառումները:
● Զբոսաշրջության կարգավորման խստացումը և էկոլոգիական ենթակառուցվածքի զարգացումը ցույց են տալիս շարժումը դեպի ավելի ֆորմալացված և միջազգային ստանդարտներին ուղղորդված գործարար միջավայր:
ԸՆԹԱՑԻԿ ՇԱԲԱԹՎԱ ՌԻՍԿԵՐԸ
● Ներդրողները հետևելու են կառավարության հնգամյա ծրագրի հստակեցմանը:
● Երկրորդ եռամսյակում գյուղատնտեսական հատվածի 15.3% անկումը մնում է ոլորտային ռիսկի նկատելի աղբյուր:
● Ադրբեջանի հետ առևտրային և տարանցիկ նոր հնարավորությունները կախված են քաղաքական նորմալացման կայունությունից:
● Ավանդական արտահանման շուկաներում սահմանափակումները կարող են շարունակել խթանել դիվերսիֆիկացումը, սակայն նոր ուղղությունների յուրացումը կապված է լոգիստիկայի, սերտիֆիկացման և մարքեթինգի լրացուցիչ ծախսերի հետ:
● Զբոսաշրջային շուկայի ֆորմալացման խստացումը կարող է բարձրացնել ոլորտի թափանցիկությունը, սակայն բիզնեսը պետք է հարմարվի գրանցման և վերահսկողության նոր պահանջներին:
● Էներգետիկ փոխակերպումը և բնապահպանական ստանդարտների բարձրացումը ստեղծում են ներդրումային հնարավորություններ, սակայն միաժամանակ պահանջում են զգալի ֆինանսավորում և ընկերությունների հարմարեցում կարգավորող նոր պահանջներին:
