ARKA Armenia Weekly․ շաբաթվա առանցքային իրադարձությունները․ քաղաքականություն, տնտեսություն և շուկաներ (սեպտեմբերի 28–ից հոկտեմբերի 4)

ԵՐԵՎԱՆ, 5 հոկտեմբերի․/ԱՌԿԱ/․ «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է շաբաթվա հիմնական իրադարձությունների ամփոփագիրը:

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Շաբաթվա հիմնական դինամիկան դարձավ Հայաստանի արտաքին տնտեսական և ենթակառուցվածքային օրակարգի մի մասի անցումը քաղաքական ազդանշաններից կոնկրետ նախագծերի և ներդրումային որոշումների քննարկման: Ուշադրության կենտրոնում հայտնվեցին տրանսպորտային կապվածությունը, ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերությունները, ԱՄՆ-ի հետ համագործակցությունը կրիտիկական նշանակություն ունեցող հանքանյութերի ոլորտում և ատոմային էներգետիկայի զարգացման երկարաժամկետ մոդելի ընտրությունը:

Ներքին տնտեսությունը պահպանում է բարձր ակտիվություն․ հարկային մուտքերը շարունակում են աճել, իսկ եկամուտ ապահովող աշխատատեղերի թիվը հասել է նոր առավելագույնի: Միաժամանակ կառավարությունը ճշգրտում է սոցիալական ծախսերը: Ներդրումային ուղղությամբ աճող պահանջարկը սկսում է ձևավորել նոր ենթակառուցվածքային սահմանափակումներ՝ նախևառաջ էներգետիկայում:

Բիզնեսի համար ընդհանուր ազդանշանը մնում է կայուն․ ներդրումների և արտաքին տնտեսական դիվերսիֆիկացման հնարավորություններն ընդլայնվում են, սակայն դրանց իրականացումն ավելի շատ է կախված էներգետիկ և տրանսպորտային ենթակառուցվածքներից, կարգավորման որակից, բյուջետային առաջնահերթություններից և առանցքային արտաքին շուկաներին հասանելիության պահպանումից:

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Հայաստանն ու Ռուսաստանը նշել են ԵԱՏՄ-ում կառուցողական աշխատանքը շարունակելու շահագրգռվածությունը: Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել է, որ Հայաստանը կշարունակի փոխշահավետ համագործակցությունը Եվրասիական տնտեսական միության շրջանակում՝ միաժամանակ հասնելով ընդհանուր շուկայի լիարժեք աշխատանքին խոչընդոտող սահմանափակումների և վարչարարական խոչընդոտների վերացմանը: Իր կողմից ՌԴ փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը հայտարարել է, որ Ռուսաստանն ակնկալում է Հայաստանի կառուցողական աշխատանքի շարունակությունը ԵԱՏՄ-ում և ընդգծել է ինտեգրացիոն միավորման նշանակությունը երկրի տնտեսական զարգացման համար: Բիզնեսի համար այս հայտարարությունների համադրությունը պրագմատիկ տնտեսական փոխգործակցության պահպանման ազդանշան է․ առանցքային են մնում ԵԱՏՄ շուկաներ մուտքի կանխատեսելիությունը, վարչարարական խոչընդոտների նվազեցումը և առևտրային շղթաների կայունությունը:

ԱՄՆ-ի հետ երկխոսությունն ստանում է ավելի արտահայտված տնտեսական բովանդակություն: Արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը ԱՄՆ պետքարտուղարի տեղակալի հետ քննարկել է տարածաշրջանում տնտեսական փոխկապակցվածության զարգացման ծրագրերը: Զուգահեռաբար Հայաստանն ու ԱՄՆ-ն անցել են կրիտիկական նշանակություն ունեցող հանքանյութերի ոլորտում հուշագրի գործնական իրականացմանը․ ամերիկյան կողմը խորհրդատվություններ է անցկացրել կառավարության, բիզնեսի և ոլորտի այլ մասնակիցների հետ տեխնիկական աջակցության հնարավոր ուղղությունների վերաբերյալ: Դա ընդլայնում է պոտենցիալ ներդրումային օրակարգը տրանսպորտային ենթակառուցվածքների և տեխնոլոգիաների սահմաններից դուրս:

Տրանսպորտային դիվանագիտությունը մնում է տարածաշրջանային տնտեսական ռազմավարության առանցքային տարրերից մեկը: Ռուսաստանը հայտնել է, որ սպասում է Երևանի արձագանքին Ադրբեջանի և Թուրքիայի ուղղությամբ երկաթուղային երկու հատվածների վերականգնման առաջարկի կապակցությամբ: Հայաստանի համար երկաթուղային կապվածության գործնական վերականգնումը կարող է փոխել լոգիստիկ ծախսերի կառուցվածքը և արտաքին առևտրի աշխարհագրությունը, սակայն նախագծերի իրականացման ժամկետներն ու պայմանները դեռևս մնում են որոշիչ գործոն:

Իրանական ուղղությունը նույնպես մնում է տնտեսապես նշանակալի: Հայաստանն ու Իրանը քննարկել են երկկողմ բեռնափոխադրումների խոչընդոտների վերացումը: Միաժամանակ Երևանն ընդգծում է Թեհրանի հետ փոխգործակցության մեջ պատժամիջոցային ռիսկերը հաշվի առնելու անհրաժեշտությունը: Բիզնեսի համար դա նշանակում է Իրանի՝ որպես կարևոր տրանսպորտային և առևտրային գործընկերոջ պահպանում՝ արտաքին կարգավորիչ սահմանափակումների ավելի խիստ հաշվառման անհրաժեշտության պայմաններում:

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄԱԿՐՈԱԶԴԱՆՇԱՆՆԵՐ

Ֆիսկալ դինամիկան մնում է ուժեղ: 2026 թվականի հունվար-սեպտեմբերին պետբյուջեի հարկային եկամուտներն ու պետական տուրքերը հասել են 2,31 տրլն դրամի՝ տարեկան կտրվածքով ավելանալով 14,7%-ով: Մուտքերը գերազանցել են նախնական պլանը 126,9 մլրդ դրամով կամ 5,8%-ով: Բյուջեի համար դա ստեղծում է կայունության լրացուցիչ պաշար և աջակցում պետական ծրագրերի ֆինանսավորման հնարավորություններին:

Աշխատաշուկան նույնպես շարունակում է դրական ազդանշան տալ: Օգոստոսին եկամուտ ապահովող աշխատատեղերի թիվը հասել է 830,417-ի, ինչը 37,320-ով կամ 4,7%-ով ավելի է, քան նախորդ տարի: Հարկային մուտքերի աճի հետ համադրությամբ դա մատնանշում է ներքին տնտեսական բարձր ակտիվության պահպանումը:

Կառավարությունը փոխում է սոցիալական ծախսերի մեխանիզմը: ՀՀ աշխատանքի և բարեկեցության նախարար Արսեն Թորոսյանը հայտնել է, որ թաղման նպաստների վճարման համակարգի փոփոխության արդյունքում ազատվող միջոցները նախատեսվում է ուղղել կենսաթոշակների բարձրացմանը: Խոսքը սոցիալական համակարգի ներսում ծախսերի վերաբաշխման մասին է, այլ ոչ թե համապատասխան աջակցությունից հրաժարվելու․ պետությունը փոխում է թաղման հետ կապված ծախսերի ֆինանսավորման մեխանիզմը: Բյուջետային քաղաքականության համար դա նշանակում է սոցիալական միջոցների ավելի հասցեական բաշխում և լրացուցիչ ռեսուրսների կենտրոնացում կանոնավոր կենսաթոշակային վճարումների վրա:

ԱՄՀ-ի հետ երկխոսությունը պահպանում է ուշադրությունը մակրոտնտեսական և բյուջետային քաղաքականության վրա: Հայաստանում ԱՄՀ առաքելության ղեկավար Ալեքսանդր Տիմանը և վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը քննարկել են մակրոտնտեսական գործընթացները, հարկաբյուջետային քաղաքականությունը և հետագա համատեղ ծրագրերը: ԱՄՀ-ն հաստատել է շահագրգռվածությունը համատեղ օրակարգի հետևողական առաջմղման հարցում: Ներդրողների համար հիմնադրամի հետ ինստիտուցիոնալ երկխոսության շարունակությունը մնում է տնտեսական քաղաքականության կանխատեսելիության լրացուցիչ ցուցիչ:

Կառավարությունը ճշգրտել է ցեմենտի շուկայի կարգավորումը: Իշխանությունները որոշել են չեղարկել երրորդ երկրներից ցեմենտի ներմուծման ժամանակավոր սահմանափակումները՝ որոշումը բացատրելով անբավարար առաջարկով և լոգիստիկ բարդություններով: Շինարարական ոլորտի համար մատակարարումների աշխարհագրության ընդլայնումը կարող է նվազեցնել դեֆիցիտի ռիսկերը և ուժեղացնել մրցակցությունը շինանյութերի շուկայում:

ԲԻԶՆԵՍ ԵՎ ԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ՀԱՏՎԱԾ

Էներգետիկան դառնում է նոր ներդրումային ցիկլի գլխավոր սահմանափակումներից մեկը: Փաշինյանը հայտարարել է, որ Հայաստանը կարճ ժամանակահատվածում էլեկտրաէներգիայի ավելցուկից անցել է դեֆիցիտի՝ արդեն հաստատված ներդրումային ծրագրերի և ԱԲ ենթակառուցվածքների կողմից աճող պահանջարկի ֆոնին: Այս պայմաններում մոտ 1000 ՄՎտ հզորությամբ նոր ԱԷԿ-ը դիտարկվում է որպես երկարաժամկետ լուծման հնարավոր տարբերակներից մեկը: Խոշոր ներդրողների համար նոր գեներացնող հզորությունների հասանելիությունը դառնում է գործոն, որն ուղղակիորեն ազդում է էներգատար նախագծերի իրականացման հնարավորության վրա:

Նոր ատոմային գեներացիայի մոդելի ընտրությունը դառնում է ավելի կոնկրետ: Ռուսաստանը Հայաստանին ներկայացրել է ВВЭР տիպի 1 ԳՎտ հզորությամբ նոր էներգաբլոկի կառուցման առաջարկ: Ընդ որում, Հայաստանի իշխանությունները շարունակում են դիտարկել միջազգային գործընկերների առաջարկները և հայտարարում են, որ որոշումը կայացվելու է՝ ելնելով արժեքից, անվտանգությունից, ժամկետներից և տնտեսական արդյունավետությունից: Ապագա նախագծի մասշտաբը այն դարձնում է երկրի առաջիկա տասնամյակների ամենանշանակալի պոտենցիալ ներդրումային որոշումներից մեկը:

Երևանի կենտրոնում խոշոր քաղաքային ներդրումային նախագիծն անցել է հաջորդ փուլ: Հավանության է արժանացել Հանրապետության հրապարակում ԱԳՆ նախկին շենքի վերակառուցման հայեցակարգը: Նախագիծը նախատեսում է հյուրանոցային, բնակելի, գրասենյակային և առևտրային տարածքներով բազմաֆունկցիոնալ համալիրի ստեղծում․ ներդրումների հայտարարված ծավալը գերազանցում է 150 մլն դոլարը: Նախագիծն արտացոլում է խոշոր կապիտալի պահպանվող հետաքրքրությունը մայրաքաղաքի անշարժ գույքի, զբոսաշրջության և առևտրային ենթակառուցվածքների նկատմամբ:

Ավիացիոն ենթակառուցվածքներում ներդրումները նույնպես մնում են օրակարգում: Corporacion America Airports-ի ղեկավարությունը կառավարությանն է ներկայացրել ընթացիկ նախագծերի ընթացքը և Հայաստանում գործունեության ընդլայնման հեռանկարները: Տնտեսության համար օդանավակայանների զարգացումը կարևոր է թողունակության ավելացման, զբոսաշրջության, գործարար շարժունակության և բեռնափոխադրումների տեսանկյունից:

ՇՈՒԿԱՆԵՐ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Կապիտալի շուկայի զարգացումը ավելի ակտիվորեն է դիտարկվում որպես աճի հաջորդ փուլի ֆինանսավորման պայման: Երևանում անցկացված Ներդրումային-ֆինանսական համաժողովը միավորել է պետության, ֆինանսական հատվածի, բիզնեսի և միջազգային կազմակերպությունների շուրջ 1000 ներկայացուցիչների․ քննարկումը կենտրոնացած էր կապիտալի ներգրավման, բանկերի ու բրոքերների դերի և ներդրումային հնարավորությունների ընդլայնման վրա: Տնտեսության համար առանցքային հարցն այն է, թե կկարողանա՞ արդյոք ներքին ֆինանսական շուկան առավել մեծ չափով լրացնել բանկային վարկավորմանը խոշոր նախագծերի ֆինանսավորման ժամանակ:

Տրանսպորտային կապվածությունը դառնում է առանձին ներդրումային գործոն: Համաշխարհային բանկը գտնում է, որ Հայաստանը՝ որպես դեպի ծով ելք չունեցող փոքր տնտեսություն, պոտենցիալ կարող է համեմատաբար բարձր էֆեկտ ստանալ Տրանսկասպյան տրանսպորտային միջանցքի զարգացումից: Ընդ որում, երկրի ուղղակի ֆիզիկական միացումը երթուղուն ակնկալվում է միայն ավելի երկարաժամկետ հեռանկարում: Ներդրողների համար դա ուժեղացնում է տրանսպորտային ենթակառուցվածքների նշանակությունը՝ որպես արտադրողականության պոտենցիալ աճի և լոգիստիկ ծախսերի նվազեցման գործոններից մեկի:

Էներգահզորությունների դեֆիցիտի ռիսկը դառնում է երկարաժամկետ գործոն ներդրումային շուկայի համար: «Ռոսատոմի» գլխավոր տնօրեն Ալեքսեյ Լիխաչովը կանխատեսում է, որ մինչև 2036 թվականը Հայաստանում էներգահզորությունների դեֆիցիտը կարող է կազմել մոտ 1 ԳՎտ: Նրա խոսքով՝ էլեկտրաէներգիայի սպառման ակնկալվող աճը կապված է նաև էներգատար ոլորտների և նոր ներդրումային նախագծերի զարգացման հետ: Ներդրողների համար այս կանխատեսումն ուժեղացնում է նոր գեներացնող հզորությունների ժամանակին գործարկման նշանակությունը:

ԻՆՉ Է ՍԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ

• ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերություններում պահպանվում է պրագմատիկ տնտեսական գիծը:
• Հայաստանի ներդրումային օրակարգն անցնում է կապիտալի ներգրավման հարցից դրան ընդունելու ենթակառուցվածքային կարողության հարցին:
• Բյուջետային քաղաքականությունը համադրում է ուժեղ եկամտային դինամիկան սոցիալական ծախսերի վերաբաշխման հետ:
• Արտաքին տնտեսական դիվերսիֆիկացումը շարունակվում է միաժամանակ մի քանի ուղղություններով:
• Էներգետիկան դառնում է աճի հաջորդ փուլի կենտրոնական պայմանը:

ԸՆԹԱՑԻԿ ՇԱԲԱԹՎԱ ՌԻՍԿԵՐԸ

• Ներդրողները հետևելու են նոր ԱԷԿ-ի պարամետրերի հետագա կոնկրետացմանը և նախագծի տեխնոլոգիական ու ֆինանսական մոդելի ընտրությանը:
• Էներգասպառման աճը կարող է ուժեղացնել ենթակառուցվածքային սահմանափակումները նոր էներգատար ներդրումների համար՝ մինչև լրացուցիչ գեներացնող հզորությունների գործարկումը:
• ԵԱՏՄ-ի հետ հարաբերություններում բիզնեսի ուշադրությունը կենտրոնացած կլինի նրա վրա, թե արդյոք համագործակցությունը շարունակելու մասին փոխադարձ հայտարարությունները կհանգեցնեն ընդհանուր շուկայում վարչարարական և առևտրային խոչընդոտների գործնական նվազեցմանը:
• Սոցիալական վճարումների մեխանիզմի փոփոխությունը և կենսաթոշակների բարձրացման ծրագրերը կարող են ազդել բյուջետային ծախսերի կառուցվածքի վրա․ կարևոր են լինելու նոր որոշումների իրականացման պարամետրերն ու ժամկետները:
• Տարածաշրջանային երկաթուղային և տրանսպորտային նախագծերի գործնական էֆեկտը նախկինի պես կախված է քաղաքական պայմանավորվածություններից, տեխնիկական լուծումներից և ֆինանսավորման աղբյուրներից:
• Իրանի հետ տնտեսական փոխգործակցության ընդլայնումը պահանջում է պատժամիջոցային և քոմփլայենս ռիսկերի հաշվառում, որոնք ընդունակ են ազդել հաշվարկների, լոգիստիկայի և ներդրումային որոշումների վրա: