ARKA Armenia Weekly. շաբաթվա առանցքային իրադարձությունները՝ քաղաքականություն, տնտեսություն և շուկաներ (սեպտեմբերի 21–27)

ԵՐԵՎԱՆ, 28 սեպտեմբերի․ /ԱՌԿԱ/․ «ԱՌԿԱ» գործակալությունը ներկայացնում է շաբաթվա հիմնական իրադարձությունների ամփոփագիրը։

ԱՄՓՈՓՈՒՄ

Շաբաթվա գլխավոր դինամիկան դարձավ Հայաստանի արտաքին տնտեսական և ենթակառուցվածքային օրակարգի ուժեղացումը՝ ներքին բարձր տնտեսական ակտիվության պահպանման պայմաններում։

Ուշադրության կենտրոնում հայտնվեցին TRIPP-ը և ամերիկյան ներդրումների հեռանկարները, առևտրատրանսպորտային կապերը ԵՄ-ի, Թուրքիայի և Չինաստանի հետ, ինչպես նաև տարածաշրջանային էներգետիկ նախագծերը։

Ընդհանուր ազդանշանը բիզնեսի համար պոտենցիալ շուկաների, տրանսպորտային երթուղիների և ներդրումային ուղիների աստիճանական ընդլայնումն է։ Ընդ որում՝ արդյունքը կախված կլինի ենթակառուցվածքային նախագծերի գործնական իրականացումից, արտաքին շուկաներում հայկական ապրանքների մուտքի պայմաններից, ֆինանսավորման արժեքից և էներգետիկ կայունությունից։

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

Շաբաթը սկսվեց Հայաստանի անկախության 35-ամյակի տոնակատարությամբ։ Սեպտեմբերի 21-ին ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն իր ուղերձում անկախությունն անվանեց «ամենակարևորը, ինչն այսօր մենք միասին ունենք»։

Բացի խորհրդանշական նշանակությունից, իշխանությունների հռետորաբանությունը կրկին ընդգծեց պետական ​​ինքնիշխանությունը և ինստիտուցիոնալ կայունությունը որպես երկրի երկարաժամկետ ռազմավարության հիմք, ներառյալ տնտեսական անկախությունը և արտաքին հարաբերությունների դիվերսիֆիկացիան։

Եվրոպական առևտրային ուղղությունը նախնական որոշումներից անցավ հայկական ապրանքների առևտրի ազատականացման նոր ռեժիմի վերջնական հաստատմանը։

Սեպտեմբերի 24-ին ԵՄ խորհուրդը պաշտոնապես հավանություն տվեց Եվրամիություն Հայաստանի արտահանման մոտ 80%-ի համար ներմուծման մաքսատուրքերի չեղարկում նախատեսող ժամանակավոր միջոցառումներին՝ երկու տարի ժամկետով։

Բիզնեսի համար սա ընդլայնում է եվրոպական շուկա հնարավոր մուտքը և ձեռք բերում լրացուցիչ նշանակություն այն սահմանափակումների ֆոնին, որոնց բախվում են առանձին հայ արտահանողներ ռուսական ուղղությամբ։

Ամերիկյան կողմն ուժեղացրեց TRIPP-ի և դրա ներդրումային բաղադրիչի հանրային աջակցությունը։ ԱՄՆ պետքարտուղար Մարկո Ռուբիոն հայտարարեց, որ Վաշինգտոնն ակնկալում է նախագծի առաջմղում և ամերիկյան ներդրումների խթանում Հայաստանում։

ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը նույնպես հայտարարեց TRIPP-ի համատեքստում Հայաստանում կառուցելու և ներդրումներ կատարելու Միացյալ Նահանգների պատրաստակամության մասին։

Երևանի համար սա բարձրացնում է նախագծի նշանակությունը ոչ միայն որպես տրանսպորտային նախաձեռնություն, այլև որպես ենթակառուցվածքներում ամերիկյան կապիտալի ներգրավման պոտենցիալ ուղի։

TRIPP-ի տարածաշրջանային ընդունելիությունը մնում է դրա իրականացման հիմնական պայմաններից մեկը։ Հայաստանում Իրանի դեսպան Խալիլ Շիրղոլամին հայտարարեց, որ Թեհրանը չի առարկում նախագծին՝ Հայաստանի ինքնիշխանության ու տարածքային ամբողջականության պահպանման և իրանական սահմանի մոտ օտարերկրյա ռազմական կամ ուժային ներկայության բացակայության երկու սկզբունքային պայմանների պահպանման դեպքում։

Նախագծի համար սա նշանակում է կոնկրետ պարամետրեր, որոնց ուշադիր հետևելու է Հայաստանի առանցքային հարևաններից մեկը։

Հայաստանը և Թուրքիան նույնպես նշել են հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի տնտեսական չափումը։ Նիկոլ Փաշինյանը և Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը Նյու Յորքում կայացած հանդիպմանը հայտարարեցին երկու երկրների առևտրատնտեսական կապերը խթանելու անհրաժեշտության մասին։

Բիզնեսի համար առևտրի և լոգիստիկայի լրացուցիչ ուղիների պոտենցիալ բացումը կարող է էական նշանակություն ունենալ, սակայն տնտեսական էֆեկտը կախված կլինի հետագա քաղաքական գործընթացից և սահմանի ու հաղորդակցությունների վերաբերյալ գործնական որոշումներից։ Տարածաշրջանային տրանսպորտային օրակարգն առավել կոնկրետ է դառնում։ Փաշինյանը հայտարարեց Մեղրու և Երասխի երկաթուղային հատվածների առաջիկա վերականգնման մասին։

Միաժամանակ Հայաստանի և Ադրբեջանի ԱԳ նախարարներ Արարատ Միրզոյանը և Ջեյհուն Բայրամովը Նյու Յորքում քննարկեցին տնտեսական ու տրանսպորտային հաղորդակցությունների ապաշրջափակումը, ներառյալ առևտրային և տարանցիկ փոխգործակցությունը։

Տնտեսության համար այս գործընթացները կարևոր են նախևառաջ լոգիստիկ երթուղիների ընդլայնման հեռանկարով, թեև գործնական արդյունքը կախված կլինի հետագա պայմանավորվածություններից և հաղորդակցությունների գործարկման պայմաններից։

Ռուսական ուղղությամբ Հայաստանի իշխանությունները շարունակում են շեշտել երկկողմ հարաբերությունների բնույթի փոփոխությունը։ Փաշինյանը դրանց փոխակերպումը բացատրեց ինչպես Հայաստանում, այնպես էլ Ռուսաստանում և միջազգային միջավայրում տեղի ունեցող փոփոխություններով։

Բիզնեսի համար առանցքային է մնում այս գործընթացի գործնական չափումը՝ առևտրի պայմանները, էներգետիկ համագործակցությունը, տրանսպորտային կապվածությունը և հայկական ապրանքների մուտքը ռուսական շուկա։

ՏՆՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ ԵՎ ՄԱԿՐՈԱԶԴԱԿՆԵՐ

Հայաստանի տնտեսական ակտիվությունը հունվար-օգոստոսին աճել է 7.3%-ով՝ նախորդ տարվա նույն ժամանակահատվածի համեմատ՝ յոթ ամիսների 7.7%-ից հետո։

Ընդ որում՝ կառուցվածքը մնում է անհամասեռ, իսկ արտաքին առևտուրը խառը ազդանշան է տալիս. ապրանքաշրջանառությունն աճել է 3.2%-ով՝ հասնելով 13.27 մլրդ դոլարի, սակայն արտահանումը կրճատվել է 6.5%-ով՝ հասնելով 4.62 մլրդ դոլարի, այն դեպքում, երբ ներմուծումն աճել է 9.3%-ով՝ հասնելով 8.65 մլրդ դոլարի։

Այս ֆոնին օգոստոսին գնաճը կազմել է 4.4% տարվա կտրվածքով, իսկ արտադրողների գների աճը պահպանում է ճնշումը ծախսերի վրա։

Ընդհանուր պատկերը ցույց է տալիս ներքին ակտիվության կայունություն՝ պահպանվող արտահանման և գնային ռիսկերի պայմաններում։

Ասիական զարգացման բանկը 2026 թ.-ի համար պահպանել է Հայաստանի տնտեսական աճի կանխատեսումը 5% մակարդակում, իսկ 2027 թ.-ի համար՝ 5.5%։

Միաժամանակ բանկն ակնկալում է, որ բյուջետային պակասուրդը 2026 թ.-ին կլինի ՀՆԱ-ի նախկինում կանխատեսված 4.5%-ից ցածր. եկամուտների աճը և ավելի ցածր կապիտալ ծախսերն առաջին կիսամյակում բարելավել են բյուջետային դիրքը։

Տնտեսության համար սա նշանակում է կայուն աճի և համեմատաբար կայուն հարկաբյուջետային դիրքի բազային սցենարի պահպանում, թեև կապիտալ նախագծերի իրականացման տեմպերը մնում են միջնաժամկետ դինամիկայի կարևոր գործոն։

Եվրասիական զարգացման բանկն ակնկալում է, որ Հայաստանի Կենտրոնական բանկի վերաֆինանսավորման տոկոսադրույքը 2026 թ.-ի վերջին կգտնվի 7%-ի մոտ։ Գնահատականը կապված է գնաճի արագացման և բազային գնային ճնշման մեծացման հետ։

Ընկերությունների և տնային տնտեսությունների համար նման սցենարը նշանակում է վարկային ռեսուրսների համեմատաբար բարձր արժեքի պահպանում, իսկ ներդրողների համար՝ ուժեղացված ուշադրություն հետագա գնաճային տվյալների և ԿԲ ազդանշանների նկատմամբ։

Հայաստանը և Չինաստանը ստորագրել են միջազգային ավտոմոբիլային փոխադրումների մասին համաձայնագիր։ Փաստաթուղթը ձևավորում է իրավական հիմք երկու երկրների միջև ուղղակի բեռնատար և ուղևորային ավտոփոխադրումների համար և պետք է պարզեցնի տրանսպորտային փոխգործակցությունը։ Հայկական բիզնեսի համար համաձայնագիրն ընդլայնում է պոտենցիալ լոգիստիկ գործիքների շրջանակը աշխարհի խոշորագույն շուկաներից մեկի հետ առևտրում և տեղավորվում է արտաքին տնտեսական երթուղիների դիվերսիֆիկացման ավելի լայն ռազմավարության մեջ։

ԲԻԶՆԵՍ ԵՎ ԿՈՐՊՈՐԱՏԻՎ ՍԵԿՏՈՐ

Արտահանման հատվածը ստանում է լրացուցիչ պետական աջակցություն։

Կառավարությունը մտադրված է օգոստոս ամսվա համար ուղղել շուրջ 4.52 մլրդ դրամ գյուղատնտեսական արտադրանք արտահանողներին՝ փոխհատուցումների տեսքով։

Արտահանման սահմանափակումների և մատակարարումների աշխարհագրության փոփոխության ֆոնին ծրագիրը դառնում է արտադրողների՝ նոր շուկաներին և լոգիստիկայի ավելի բարձր արժեքին հարմարվելու գործիք։

Հայկական ուղևորափոխադրումների շուկա է մտնում նոր թվային ծառայություն։ Wildberries-ը Երևանում գործարկել է WB Taxi ծառայության վաղ հասանելիությունը՝ օգտատերերի թիվն աստիճանաբար ընդլայնելու պլաններով։ Տեղական շուկայի համար սա նշանակում է թվային ագրեգատորների միջև մրցակցության թեժացում և խոշոր տեխնոլոգիական էկոհամակարգերի հետագա ընդլայնում ծառայությունների հարակից սեգմենտներում։

ՎԶԵԲ-ի հետ ենթակառուցվածքային համագործակցությունը մնում է երկաժամկետ ներդրումների կարևոր ուղիներից մեկը։

Հայաստանի տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդաթյանը ՎԶԵԲ-ի՝ Թուրքիայի և Կովկասի հարցերով գործադիր տնօրեն Էլիզաբետտա Ֆալչետտիի հետ քննարկել է ճանապարհաշինության, էներգետիկայի, տրանսպորտի, ջրային տնտեսության և թափոնների կառավարման ոլորտների նախագծեր։

Բիզնեսի համար սա հաստատում է միջազգային ֆինանսավորման նշանակալի դերի պահպանումը ենթակառուցվածքային և կորպորատիվ ներդրումային օրակարգում։ Էներգետիկան մտնում է հաջորդ խոշոր ներդրման մոդելի ընտրության փուլ։

Փաշինյանը հայտարարեց, որ Հայաստանը բանակցություններ է վարում ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի, Չինաստանի, Ֆրանսիայի և Հարավային Կորեայի հետ նոր ատոմային էլեկտրակայանի կառուցման հարցի շուրջ։ Միաժամանակ իշխանությունները էներգիայի կուտակման համակարգերի զարգացումն համարում են արևային գեներացիայի հետագա ընդլայնման հիմնական պայմաններից մեկը։ Տնտեսության համար նոր ԱԷԿ-ի տեխնոլոգիայի ընտրությունը և կուտակիչների զարգացումը կորոշեն երկրի էներգետիկ ներդրումային քաղաքականության զգալի մասը տասնամյակներ շարունակ։

ՇՈՒԿԱՆԵՐ ԵՎ ՖԻՆԱՆՍՆԵՐ

Տարածաշրջանային էներգետիկ ինտեգրումը լրացուցիչ խթան ստացավ։

Հայաստանի, Ադրբեջանի և Վրաստանի ներկայացուցիչները քննարկեցին երեք երկրների էներգահամակարգերը Թուրքիայի էներգահամակարգի հետ միավորելու հեռանկարները։

Հայաստանի համար միջհամակարգային կապերի պոտենցիալ զարգացումը կարող է ընդլայնել էլեկտրաէներգիայի անդրսահմանային առևտրի հնարավորությունները, բարձրացնել էներգահամակարգի ճկունությունը և ստեղծել լրացուցիչ պայմաններ վերականգնվող գեներացիայի զարգացման համար։ Հայ արտադրողների մուտքը ռուսական շուկա մնում է արտաքին առևտրային ռիսկերից մեկը։

Ռոսսելխոզնադզորը հայտնել է Հայաստանից ձկնամթերքի և կաթնամթերքի ներկրման սահմանափակումների պահպանման պատճառների մասին՝ դրանք կապելով ռուսական և եվրասիական կարգավորման պահանջներին բացահայտված անհամապատասխանությունների հետ։

Արտադրողների համար իրավիճակը նշանակում է նկատողությունների վերացման անհրաժեշտություն և միաժամանակ ընդգծում է արտահանման ուղղությունների դիվերսիֆիկացման կարևորությունը։

Էներգետիկ դիվերսիֆիկացումը մնում է միաժամանակ տնտեսական և շուկայական հարց։ Իշխանությունները կրկին հայտարարեցին գազի մատակարարման մեկ աղբյուրից կախվածությունը նվազեցնելու մտադրության մասին։

Սեպտեմբերի 25-ին Հայաստան ռուսական բնական գազի մատակարարումները վերականգնվել են ժամանակավոր դադարից հետո։

Տնտեսության համար գազամատակարարման պայմանները կարևոր են էներգիայի արժեքի, արտադրական ծախսերի և գնաճի միջոցով, ուստի երթուղիների հուսալիությունը և գազի գինը մնում են էական արտաքին գործոններ բիզնեսի համար։

Ֆինանսական ծառայությունները շարունակում են թվայնացվել։ Rate.am-ը և IDBank-ը գործարկել են Rate.Trading հարթակը, որը թույլ է տալիս ֆիզիկական և իրավաբանական անձանց ընտրել արտարժույթի փոխանակման հասանելի պայմաններ կամ առաջարկել սեփական գործարքի փոխարժեքը։

Շուկայի համար սա արտացոլում է արտարժութային գործառնությունների թվային ենթակառուցվածքի աստիճանական զարգացումը և մրցակցության բարձրացումը ֆինանսական ծառայությունների սեգմենտում։

Հայաստանի զբոսաշրջային կապը շարունակում է ընդլայնվել։ Հայաստանը և Չեռնոգորիան պայմանավորվել են զարգացնել համագործակցությունը զբոսաշրջության ոլորտում, ներառյալ փորձի փոխանակումը և զբոսաշրջային ուղղությունների առաջմղումը։

Միաժամանակ Wizz Air-ը մտադրված է ավելացնել Երևանի և Պրահայի միջև չվերթների հաճախականությունը մինչև շաբաթական հինգ անգամ։ Զբոսաշրջային սեկտորի համար միջազգային ավիահաղորդակցության ընդլայնումը բարձրացնում է Հայաստանի հասանելիությունը եվրոպացի ճանապարհորդների համար և լրացուցիչ հնարավորություններ է ստեղծում մուտքային տուրիզմի և դրան առնչվող ծառայությունների աճի համար։

ԻՆՉ Է ՍԱ ՆՇԱՆԱԿՈՒՄ

· Արտաքին տնտեսական դիվերսիֆիկացիան դառնում է կենտրոնական թեմա։

· Տարածաշրջանային ենթակառուցվածքն աստիճանաբար դառնում է տնտեսական գործոն։

· Տնտեսական աճը մնում է բարձր, սակայն արտահանման դինամիկան և գնաճը ձևավորում են ոչ միանշանակ մակրոտնտեսական պատկեր։

· Շուկաների դիվերսիֆիկացումը գործնական նշանակություն է ստանում Ռուսաստան հայկական արտահանման առանձին կատեգորիաների համար պահպանվող սահմանափակումների ֆոնին։

· Զբոսաշրջությունը, ավիահաղորդակցությունը և թվային ծառայությունները մնում են ծառայությունների ոլորտի աճի լրացուցիչ աղբյուրներ և ուժեղացնում տնտեսության միջազգային կապվածությունը։

ԸՆԹԱՑԻԿ ՇԱԲԱԹՎԱ ՌԻՍԿԵՐԸ

· Ներդրողները հետևելու են TRIPP-ի հետագա կոնկրետացմանը։

· Եվրոպական առևտրային արտոնությունների գործնական էֆեկտը կախված կլինի հայ արտադրողների՝ ԵՄ պահանջներին համապատասխանելու, լոգիստիկան վերակառուցելու և եվրոպական շուկա մատակարարումները մասշտաբավորելու կարողությունից։

· Ռուսաստան ձկնամթերքի և կաթնամթերքի մատակարարումների պահպանվող սահմանափակումները կարող են շարունակել ազդել առանձին արտադրողների վրա։

· Գնաճային դինամիկան մնում է հիմնական ներքին ֆինանսական ռիսկը։

· Տարածաշրջանային տրանսպորտային և էներգետիկ նախագծերի զարգացումը կախված է քաղաքական պայմանավորվածություններից, ենթակառուցվածքի տեխնիկական համատեղելիությունից և անհրաժեշտ ներդրումների ծավալից, ուստի դրանց տնտեսական էֆեկտը դրսևորվելու է աստիճանաբար։

· Էներգետիկ շուկաները մնում են զգայուն գազամատակարարման հուսալիության նկատմամբ, իսկ էներգահամակարգերի միավորման և նոր ԱԷԿ-ի կառուցման պլանները պահանջում են զգալի ներդրումներ և երկաժամկետ որոշումներ։