Ինչպես են պլատֆորմները մեդային դարձրել կախյալ, իսկ ԱԲ–ն կրկին արժեքավոր է դարձնում ուժեղ լրագրությունը

ԵՐԵՎԱՆ, 9 հուլիսի․/ԱՌԿԱ/․ Արհեստական բանականությունն արդեն փոխում է թվային մեդիայի տնտեսությունը: Բայց, հակառակ տարածված կարծիքի, այն ոչ միայն ուժեղացնում է պլատֆորմային թրաֆիքի վրա կառուցված ավանդական մոդելի ճգնաժամը, այլև վերադարձնում է այն ամենի արժեքը, ինչը միշտ եղել է ուժեղ խմբագրությունների հիմնական ակտիվը՝ առաջնային լրագրությունը, վստահությունը և պրոֆեսիոնալ հեղինակությունը:

Վերջին քսան տարիներին մեդիան ապրում էր օտար կանոններով՝ սկզբում սոցցանցերի, հետո որոնողական համակարգերի, այժմ՝ ԱԲ պլատֆորմների: Կախվածությունը բերում էր լսարան, բայց միևնույն ժամանակ թուլացնում էր ամենագլխավորը՝ վերահսկողությունը տարածման, եկամուտների և սեփական զարգացման տրամաբանության նկատմամբ:

Նոր փուլի պարադոքսն այն է, որ արհեստական բանականությունը, ուժեղացնելով թրաֆիքի ճգնաժամը, միաժամանակ վերադարձնում է այն ամենի արժեքը, ինչը պլատֆորմային դարաշրջանն արժեզրկում էր՝ առաջնային տեղեկատվությունը, ստուգումը, մասնագիտացումը, հեղինակությունը և որակյալ լրագրությունը: 

Օտար տարածումը ընդունվեց որպես սեփական ակտիվ

Երկար ժամանակ մեդիաները իրենք իրենց համոզում էին, որ ապագան սոցցանցերում է, որոնման և ալգորիթմների մեջ: Խմբագրություններն այդ տրամաբանությունը ներառեցին բյուջեների, գործընթացների և ռազմավարության մեջ․ ընդլայնում էին SMM թիմերը, վերաձևակերպում վերնագրերը՝ որոնողական արդյունքներին համապատասխանեցնելու համար, փոխում կայքերն այնպես, ասես օտար ալգորիթմներին համապատասխանելն է հենց ժամանակակից մեդիա-ռազմավարությունը:

Պլատֆորմները վաճառում էին պարզ մի գաղափար՝ ուժեղ բովանդակությունն ինքը կգտնի ընթերցողին: Բայց դա ազատություն չէր, դա վարձակալություն էր: Նրանց խնդիրն այլ էր՝ օգտատիրոջը պահել սեփական էկոհամակարգի ներսում, հավաքել տվյալներ և կապիտալիզացնել ուշադրությունը: Մեդիաներն այս կառուցվածքում արժեքավոր բովանդակության մատակարարներ էին մի համակարգի համար, որն իրենք չէին վերահսկում:

Այժմ այս մոդելի հետևանքներն ակնհայտ են: Reuters Institute-ի տվյալներով (Journalism, Media, and Technology Trends and Predictions 2026)՝ լրատվական կայքերի թրաֆիքը Google Search-ից տարվա ընթացքում նվազել է 33%-ով, իսկ Google Discover-ից՝ 21%-ով:

Մեդիամենեջերները կանխատեսում են որոնողական հղումների (referrals) ևս 43% անկում երեք տարվա ընթացքում: Թրաֆիքը Twitter/X-ից, ըստ Nieman Lab-ի՝ հղում անելով Chartbeat-ին, 2022 թվականի համեմատ նվազել է 70%-ով։

Խոսքն արդեն առանձին խմբագրությունների լոկալ խնդիրների մասին չէ։ Ճգնաժամը հարվածում է հենց այն մոդելին, որտեղ արտաքին թրաֆիքը համարվում էր աճի համընդհանուր աղբյուր:

Սա արդեն հաստատվում է ոչ միայն հետազոտություններով, այլև խոշորագույն թվային հրատարակիչների պրակտիկայով։ 2026 թվականի հուլիսին բրիտանական LBG Media-ն (LADbible, SPORTbible և այլ բրենդներ) ներդրողներին զգուշացրեց ֆինանսական ցուցանիշների կտրուկ վատացման մասին՝ Meta-ի ալգորիթմի հերթական փոփոխություններից և Google-ի AI Overviews-ի պատճառով որոնողական թրաֆիքի կրճատումից հետո։ Ընկերությունը հայտնեց անուղղակի հասույթի 41% անկման մասին, իսկ նրա բաժնետոմսերը տվյալ պահին կորցրեցին շուրջ 40%: Ըստ էության, շուկան առաջին անգամ տեսավ այն բանի ակնառու հանրային օրինակը, թե ինչպես է միաժամանակ սոցիալական պլատֆորմներից և որոնողական թրաֆիքից կախվածությունը խմբագրական ռիսկից վերածվում մեդիաբիզնեսի կայունության ուղղակի սպառնալիքի:

Եվ սա փոփոխությունների միայն առաջին ալիքն է։ Գեներատիվ ԱԲ-ն ունակ է այս կախվածությունն էլ ավելի նկատելի դարձնել։

ԱԲ-ն ուժեղացնում է թրաֆիքի ճգնաժամը և միաժամանակ բարձրացնում առաջնային լրագրության արժեքը 

Դասական որոնումը հրատարակչին հնարավորություն էր թողնում. օգտատերը տալիս էր հարցը, ստանում հղումներ և պոտենցիալ կերպով անցնում սկզբնաղբյուրին։ Գեներատիվ ԱԲ-ն փոխում է մեխանիկան. այն առաջարկում է ոչ թե դեպի պատասխանի ուղի, այլ պատրաստի պատասխանը՝ որպես պրոդուկտ։

Pew Research Center-ի (2025) տվյալներով՝ AI summary (ԱԲ ամփոփում) պարունակող Google-ի որոնման արդյունքներում օգտատերերը սովորական հղումներով անցնում են դեպքերի միայն 8%-ում՝ ընդդեմ 15%-ի՝ առանց AI summary-ի: Իսկ բուն AI summary-ի ներսում եղած հղումներով անցնում են մոտավորապես դեպքերի 1%-ում:

Օգտատերն ավելի ու ավելի հաճախ է ստանում տեղեկատվությունը՝ այդպես էլ չհասնելով նրան, ով այն արտադրել է։ Հրատարակչի մոտ ավելի ու ավելի քիչ հնարավորություն է մնում ուշադրությունը վերածելու բաժանորդագրության, գովազդի կամ որևէ այլ ուղղակի եկամտի։

Բայց ԱԲ-ն բոլորին չէ, որ միատեսակ է սպառնում։ Այն խլում է թրաֆիքը մեդիայի թույլ, կախյալ և անդեմ մոդելից։ Եվ միաժամանակ վերադարձնում է այն ամենի արժեքը, ինչը պլատֆորմային դարաշրջանը համակարգված կերպով արժեզրկում էր՝ առաջնային ռեպորտաժին, ստուգմանը, հեղինակությանը, մասնագիտացմանը և խմբագրական պատասխանատվությանը:

Գեներատիվ ԱԲ-ն չի ստեղծում առաջնային տեղեկատվություն։ Նրան պետք է ելակետային նյութ՝ փաստեր, տեքստեր, տվյալներ, հարցազրույցներ և հետաքննություններ։ Այլ կերպ ասած՝ նրան պետք է ուրիշի լրագրողական աշխատանքը, որը չափազանց երկար ժամանակ ընկալվում էր որպես անվճար հումք ուշադրության պլատֆորմային տնտեսության համար։

Շուկան արդեն սկսում է շարժվել այս ուղղությամբ։ 2023 թվականին «ԱՌԿԱ» և «Նովոստի-Արմենիա» գործակալությունները Factiva Limited-ի հետ ստորագրեցին համաձայնագիր Dow Jones-ի ծառայություններում իրենց բովանդակության օգտագործման լրացուցիչ իրավունքների մասին՝ արհեստական բանականության հետ կապված խնդիրների համար։

Associated Press-ը 2023 թվականի հուլիսին հայտարարեց OpenAI-ի հետ համաձայնագրի մասին, որը նախատեսում է հասանելիություն լրատվական արխիվի մի մասին և տեխնոլոգիական համագործակցություն։

Financial Times-ը 2024 թվականին նույն ընկերության հետ ստորագրեց ռազմավարական գործընկերություն։ Որակյալ լրագրությունը սկսում է մուտք գործել ԱԲ տնտեսություն ոչ միայն որպես թրաֆիքի աղբյուր, այլև որպես լիցենզավորվող ակտիվ։

Ինչու է որակյալ լրագրությունը նորից թանկանում

Նոր տեղեկատվական միջավայրում որակյալ լրատվամիջոցները նշանակալի են դառնում ոչ միայն որպես ընդգրկման հարթակ, այլև որպես համատեքստի, վստահության և թվային էկոհամակարգում որակյալ ներկայության աղբյուր:

Եթե ԱԲ համակարգերն ավելի ու ավելի հաճախ են հենվում հեղինակավոր աղբյուրների վրա, ապա ընկերությունների համար մեծանում է հենց անուն, ստանդարտ և հեղինակության կշիռ ունեցող ուժեղ, պրոֆեսիոնալ մեդիաներում ներկայության արժեքը:

Բրենդների համար սա արդեն միայն PR-ի կամ տեսանելիության հարց չէ։ Սա հարց է այն մասին, թե ինչ համատեքստում, ինչ աղբյուրների միջոցով և ինչ որակով են նրանք ներկայացված լինելու նոր թվային միջավայրում։

Ինչ կոնկրետ քայլեր պետք է անեն ուժեղ լրատվամիջոցները

Վերջին քսան տարիների սխալը բուն պլատֆորմների օգտագործումը չէր։ Սխալն այլ էր. չափազանց շատ խմբագրություններ սկսեցին սեփական արժեքը չափել օտար մետրիկաներով՝ ոչ թե նրանով, թե որքանով են իրենք պետք լսարանին, այլ նրանով, թե որքան արդյունավետ են սպասարկում ուշադրության բաշխման հերթական համակարգը:

Այսօր ուժեղ լրատվամիջոցները հնարավորություն ունեն ուղղելու այդ սխալը։ Ոչ թե այն պատճառով, որ ԱԲ-ն ավտոմատ կերպով կփրկի լրագրությունը, այլ այն պատճառով, որ շուկան դառնում է ավելի դաժան երկրորդայնության և կախվածության հանդեպ:

Սա նշանակում է մի քանի կոնկրետ քայլ.

Առաջին՝ ուղղակի կապի հաստատում լսարանի հետ՝ սեփական բաժանորդագրային բազաներ, email ծանուցումներ, փոդքաստներ, համայնքներ: Այն ամենը, ինչը կախված չէ ալգորիթմից և չի կարող խլվել պլատֆորմի հերթական թարմացմամբ:

Երկրորդ՝ բովանդակության դրամայնացում (մոնետիզացիա) որպես ակտիվ, ոչ թե միայն որպես գովազդային գույք: Լիցենզավորում ԱԲ համակարգերի համար, գործընկերություն տվյալների ագրեգատորների հետ, արխիվային իրավունքներ. սա արդեն տեսություն չէ, այլ աշխատող մոդելներ նրանց համար, ովքեր պատրաստ են օգտվել դրանցից:

Երրորդ՝ մասնագիտացման խորացում: Մի աշխարհում, որտեղ մեքենան ունակ է արագ վերաշարադրել ցանկացած միջինացված բան, աճում է այն ամենի գինը, ինչը հնարավոր չէ առանց կորուստների հավաքել երկրորդային նյութից՝ փորձագիտական վերլուծություն, հետաքննություններ, ճյուղային վերլուծություն, խմբագրության հեղինակությունը կոնկրետ հատվածում։

Չորրորդ՝ դադարել ընդգրկվածությունը ինքնանպատակ համարել: Խմբագրությունը, որն ունի հարյուր հազար հավատարիմ ընթերցող և ուղղակի եկամուտ բաժանորդագրությունից, ավելի կայուն է, քան որոնումից միլիոնավոր պատահական անցումներ ունեցող խմբագրությունը: ԱԲ-ն այս տարբերությունը դարձնում է կառուցվածքային:

Հինգերորդ՝ դադարել պլատֆորմները համարել սեփական ակտիվներ: Facebook-ը, Google-ը, TikTok-ը, X-ը կամ ցանկացած այլ պլատֆորմ խմբագրության լսարանը չեն, այլ դրան հասնելու վարձակալված անցուղի: LBG Media-ի պատմությունը ևս մեկ անգամ ցույց տվեց. ալգորիթմը կարող է փոխվել մեկ օրում, և դրա հետ մեկտեղ կվերանա թրաֆիքի ու եկամուտների զգալի մասը: Միակ ակտիվը, որն իսկապես պատկանում է մեդիաընկերությանը, սեփական բրենդն է, լսարանի վստահությունը և ուղղակի հարաբերությունները ընթերցողների հետ:

Որքան շատ են միջնորդները խմբագրության և ընթերցողի միջև, այնքան քիչ է խմբագրությունը կառավարում սեփական ապագան։ Հենց այդ պատճառով ԱԲ դարաշրջանում լսարանի հետ ուղղակի հարաբերությունները դառնում են ոչ թե պարզապես առավելություն, այլ մեդիաբիզնեսի կայունության հարց:

ԱԲ-ն չի վերացնում լրագրությունը: Այն վերացնում է պատրանքը, թե առանց դրա հնարավոր է «յոլա գնալ»: ԱԲ դարաշրջանում հաղթում են ոչ թե նրանք, ովքեր կարողանում են ավելի շատ բովանդակություն արտադրել, այլ նրանք, ովքեր ստեղծում են այն, առանց ինչի ԱԲ-ն չի կարող մնալ հավաստի՝ առաջնային տեղեկատվություն, վստահություն և պրոֆեսիոնալ խմբագրական պատասխանատվություն:

Կոնստանտին Պետրոսով

«ԱՌԿԱ» գործակալության տնօրեն