Fitch-ի վարկանիշը չի վերացնում Հայաստանի տնտեսության հիմնական սպառնալիքները․ Մանասերյան
ԵՐԵՎԱՆ, 22 հուլիսի․/ԱՌԿԱ/․ Fitch Ratings միջազգային վարկանիշային գործակալության կողմից Հայաստանի վարկանիշի հաստատումը «BB-» մակարդակում՝ «դրական» կանխատեսմամբ, չափազանց լավատեսական է, քանի որ Ադրբեջանի հետ խաղաղ գործընթացի կայունությունը հարցականի տակ է, իսկ երկրի տնտեսությունը բախվում է լուրջ կառուցվածքային և արտաքին ռիսկերի։
Նման կարծիք է հայտնել «Այլընտրանք» հետազոտական կենտրոնի ղեկավար, տնտեսագիտության դոկտոր պրոֆեսոր Թաթուլ Մանասերյանը։
«ԱՌԿԱ» լրատվական գործակալությանը տված հարցազրույցում նա պատմել է, թե ինչու Հայաստանը պետք է առաջնահերթություն տա տնտեսական անվտանգության հարցերին, ինչ հետևանքների կարող է հանգեցնել Ռուսաստանի հետ հարաբերությունների վատթարացումը, և արդյոք Ամուլսարի հանքավայրի շահագործումը, «Թրամփի ուղու» զարգացումը և ԱԲ խոշոր տվյալների կենտրոնի կառուցումը ունակ են ապահովել կայուն տնտեսական աճ։
«ԱՌԿԱ» - Fitch գործակալությունը պահպանել է Հայաստանի վարկանիշի դրական կանխատեսումը, մասնավորապես՝ հաշվի առնելով Ադրբեջանի հետ խաղաղ գործընթացի առաջմղումը։ Որքանո՞վ է կայուն այս գործոնը՝ նկատի ունենալով, որ գործընթացի հետագա առաջմղումը Fitch-ը կապում է սահմանադրական փոփոխությունների և հնարավոր հանրաքվեի հետ։
Թ. Մանասերյան - Կարծում եմ, որ կանխատեսումը չափազանց օպտիմիստական է և նույնիսկ որոշ չափով կտրված է իրականությունից, քանի որ դրա իրականացման համար դեռ շատ մեծ ու լուրջ աշխատանք է սպասվում։
Հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների ապագան անկանխատեսելի է նույնիսկ մեկ ամսվա հեռանկարում։ Չնայած երկու երկրների միջև ձեռք բերված համաձայնություններին, ամեն օր կարելի է սպասել նոր անակնկալներ հարևան երկրի ղեկավարության կողմից։ Ներկայիս իրավիճակը կարելի է բնութագրել «ո՛չ խաղաղություն, ո՛չ պատերազմ» բանաձևով։ Ես սրա վրա երկարաժամկետ կանխատեսումներ չէի կառուցի։
Ուսումնասիրելով Հայաստանի տնտեսության վիճակը ավելի խորությամբ և հաշվի առնելով բազմաթիվ գործոններ՝ անհրաժեշտ է մշակել տարբեր սցենարներ, որոնք կարող են օգտակար լինել երկրի համար։
Այսպես, պետք է նախապես գնահատել Թուրքիայի հետ սահմանի հնարավոր բացման, առևտրի պայմանների փոփոխության, ինչպես նաև Եվրասիական տնտեսական միության հետ հարաբերությունների զարգացման տարբեր սցենարների հետևանքները։ Այսօր Հայաստանից Ռուսաստան արտահանումը գնահատվում է տարեկան ավելի քան 700 միլիոն դոլար, այնինչ Եվրամիությունը որպես փոխհատուցում առաջարկում է 50 միլիոն եվրոյից պակաս։
Տնտեսության համար նման սցենարային վերլուծությունը շատ ավելի օգտակար գործիք է, քան բացառապես բարենպաստ սպասումների վրա հիմնված հաշվարկները։ Ընդ որում, տնտեսական անվտանգության հարցերը պետք է դառնան պետական տնտեսական քաղաքականության առանցքային տարրերից մեկը։
«ԱՌԿԱ» - Կարո՞ղ է արդյոք սահմանադրական հանրաքվեի նախապատրաստման ձգձգումը կամ քվեարկության բացասական արդյունքը Հայաստանի վարկանիշային կանխատեսման վերանայման հիմք դառնալ։
Թ. Մանասերյան - Անշուշտ։ Սակայն նման կազմակերպությունները միշտ չէ, որ ունակ են ցուցաբերել անհրաժեշտ ճկունություն և հաճախ դրսևորում են երկրի ու տարածաշրջանի ոչ բավարար իմացություն։
Ընդ որում, տեղական կազմակերպությունները գործնականում չեն զբաղվում նման հետազոտություններով։ Սակավաթիվ կառույցների կանխատեսումները, որոնք, այնուամենայնիվ, ձեռնամուխ են լինում այս աշխատանքին, հաշվի չեն առնվում նույնիսկ կառավարության կամ Հայաստանի Կենտրոնական բանկի կողմից։
«ԱՌԿԱ» - Fitch-ը Ադրբեջանի հետ խաղաղ գործընթացի հնարավոր տապալումը դասում է բացասական վարկանիշային ազդեցության գործոնների շարքին։ Որքանո՞վ է հավանական նման սցենարը առաջիկա մեկ-երկու տարում։
Թ. Մանասերյան - Աշխարհաքաղաքական ռիսկերը մնում են հայկական տնտեսության համար անորոշության ամենաէական գործոններից մեկը։
Ոչ ոք չի երաշխավորել ո՛չ խաղաղության հաստատումը, ո՛չ էլ այն, որ Ադրբեջանը կամ Թուրքիան ագրեսիվ գործողություններ չեն ձեռնարկի Հայաստանի դեմ։
Ահա թե ինչու պետության տնտեսական ռազմավարությունը պետք է նախատեսի կայունության մեխանիզմներ նույնիսկ իրադարձությունների անբարենպաստ զարգացման դեպքում։
«ԱՌԿԱ» - Որքա՞ն արագ է Հայաստանը ունակ դիվերսիֆիկացնել արտաքին առևտուրը և էներգետիկ կապերը, որպեսզի նվազեցնի կախվածությունը ռուսական շուկայից։ Կարո՞ղ է արդյոք ԵՄ աջակցությունը նկատելիորեն մեղմել հնարավոր կորուստները միջնաժամկետ հեռանկարում։
Թ. Մանասերյան - ԵՄ-ի և այլ երկրների հետ առևտրատնտեսական հարաբերությունները անհրաժեշտ է զարգացնել ցանկացած դեպքում։ Սակայն դա չի նշանակում, որ Հայաստանը պետք է դա անի ի վնաս այն հարաբերությունների, որոնք ձևավորվել են տասնամյակներ շարունակ։
Նույնիսկ աշխարհի խոշորագույն տնտեսությունները, չնայած քաղաքական տարաձայնություններին և պատժամիջոցների սահմանափակումներին, շարունակում են պահպանել որոշակի տնտեսական կապեր Ռուսաստանի հետ՝ ղեկավարվելով նախևառաջ սեփական ազգային շահերով։
Ինչո՞ւ պետք է փոքր Հայաստանը հրաժարվի Ռուսաստանի հետ առևտրից և տնտեսական համագործակցությունից։
«ԱՌԿԱ» - Որքանո՞վ է իրատեսական միջնաժամկետ հեռանկարում տնտեսական աճի պահպանումը մոտ 5% մակարդակում՝ առանց անհամամասնությունների կուտակման՝ գնաճի արագացման, վարկավորման չափազանց աճի և ներմուծման ու ընթացիկ հաշվի վրա ճնշման ուժեղացման։
Թ. Մանասերյան - Հաշվի առնելով կառավարության ներկայիս քաղաքականությունը՝ ես այս կանխատեսմանը վերաբերվում եմ որոշակի կասկածամտությամբ։
Մոտ 5% մակարդակում կայուն աճի համար անհրաժեշտ են ոչ միայն ներդրումներ, այլև աշխատանքի արտադրողականության աճ, արտահանման պոտենցիալի ընդլայնում, արդյունաբերության տեխնոլոգիական մակարդակի բարձրացում և բարձր ավելացված արժեքով արտադրանքի մասնաբաժնի ավելացում։
Եթե աճն ապահովվում է գերազանցապես սպառման, շինարարության կամ առանձին ժամանակավոր գործոնների հաշվին, այն չի կարող երկարաժամկետ հեռանկարում համարվել կայուն։
«ԱՌԿԱ» - Որպես աճի պոտենցիալ աղբյուրներ Fitch-ը նշում է Ամուլսարի հանքավայրի շահագործման մեկնարկը, «Թրամփի ուղու» զարգացումը և արհեստական բանականության տվյալների կենտրոնի կառուցման խոշոր նախագծի իրականացումը։ Ինչպե՞ս կարող են այս նախագծերը ազդել տնտեսության վրա՝ ուղղակի ներդրումների, զբաղվածության, արտահանման, հարկային մուտքերի կամ ենթակառուցվածքների զարգացման միջոցով։
Թ. Մանասերյան - Անշուշտ, Ամուլսարի հանքավայրի շահագործման մեկնարկը, արհեստական բանականության խոշոր տվյալների կենտրոնի կառուցումը և «Թրամփի ուղի» նախագծի իրականացումը ունակ են դրական ազդեցություն ունենալ երկրի տնտեսության վրա։ Դրանք կարող են ապահովել օտարերկրյա ներդրումների հոսք, ստեղծել նոր աշխատատեղեր, ավելացնել հարկային մուտքերը, ընդլայնել արտահանման հնարավորությունները և խթանել հարակից ենթակառուցվածքների զարգացումը։
Սակայն նման ազդեցությունը դրսևորվում է աստիճանաբար, դրա համար ժամանակ է պետք։
«ԱՌԿԱ» - Ունա՞կ են արդյոք այս նախագծերը ապահովել տնտեսության կայուն աճ մոտ 5%-ով միջնաժամկետ հեռանկարում, թե՞ Հայաստանին անհրաժեշտ են աճի լրացուցիչ կառուցվածքային աղբյուրներ։
Թ. Մանասերյան - Ո՛չ։ Նույնիսկ մի քանի խոշոր ներդրումային նախագծեր ունակ չեն ապահովել նման աճ։ Տնտեսությունը պետք է զարգանա հավասարակշռված։ Միայն համախառն ներքին արդյունքի կայուն կառուցվածքի ձևավորման դեպքում կարելի է հույս ունենալ երկարաժամկետ տնտեսական աճի հարցում։ Առայժմ, իմ կարծիքով, դա տեղի չի ունենում։
